ReportageHoogwater

Een kwart eeuw na de bijna-watersnood moeten de dijken opnieuw hoger

De dijk bij Ochten wordt versterkt met zandzakken, februari 1995. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

De nu groene uiterwaarden bij Ochten en Dreumel waren 25 jaar geleden kolkende watermassa’s. Tienduizenden bewoners van het rivierengebied moesten worden geëvacueerd. ‘Pas als er weer eens hoog water is, beseffen mensen waarom dijken zo hard nodig zijn.’

Ochten 25 jaar geleden en nu 

De Waal bij Ochten is vandaag een vredig polderplaatje. Een groepje pony’s knabbelt aan het gras in de uiterwaarden, op het veld ernaast strijkt een vlucht ganzen neer. In de laaghangende mist glijdt een blauwwitte duwbak voorbij over het kabbelende rivierwater.

Vijfentwintig jaar geleden rond deze tijd zag het er hier anders uit. Het explosief wassende water van de Waal klotste tot aan de kruin van de dijk. Op 1 februari 1995 stond de dijk bij Ochten op doorbreken. Het asfalt van het wegdek scheurde open, de dijk zelf begon te schuiven. In allerijl werden de bewoners van Ochten geëvacueerd.

Cees Quint (46), omgevings­manager van waterschap Rivierenland, was erbij als jong broekje van 21. Aanvankelijk dachten ze nog dat het wel zou meevallen, zegt hij. ‘Maar het water kwam ­hoger en hoger.’ Bang waren ze niet, zegt Quint. ‘Wel onzeker.’

Op die eerste februari bereikte de Rijn bij Lobith een recordhoogte van 16,68 meter boven NAP. Ruim 200 duizend bewoners uit het rivierengebied werden geëvacueerd, een van de grootste evacuaties in de Nederlandse geschiedenis. Steden als Tiel, Geldermalsen en Culemborg liepen leeg. Bij een dijkdoorbraak zouden de Betuwe, de Tieler- en Culemborgerwaarden, het Land van Maas en Waal en de Bommelerwaard meters onder water kunnen lopen.

Bij Ochten rukten honderden militairen uit om de dijk met zandzakken te versterken. ‘Toen gebeurde er wat’, zegt Quint, die met zijn toenmalige vriendin (zijn huidige echtgenote) net een appartement had gekocht, pal langs de dijk. ‘We waren nog druk aan het klussen.’ Dit hele gebied, wijst Quint over de groene uiterwaarden, was één kolkende watermassa. ‘Als je het nu ziet, is dat bijna onvoorstelbaar.’

Gelukkig liep het goed af: de dijken hielden het. Na de bijna-watersnood werd meteen begonnen met herstelwerkzaamheden. De dijk bij Ochten werd een meter opgehoogd en meters verbreed; het talud loopt nu geleidelijk af. ‘Voorheen was hij kleiner en steiler.’

De brede groene dijk ziet er nu geruststellend robuust uit. Maar dat dachten ze in 1995 ook, zegt Quint. ‘Niemand kon zich iets voorstellen bij een dijkdoorbraak.’

Inmiddels liggen er alweer plannen om de dijk bij Ochten nog een stukje te verhogen, zegt Quint. ‘Is dat wel nodig?, vragen sommigen zich af. Er zijn mensen die klagen dat ze hun uitzicht over de dijk kwijtraken. Maar wat is beter: geen uitzicht meer hebben of onder water staan?’

Dreumel 25 jaar geleden en nu 

Een boer in Dreumel brengt zijn biggen in veiligheid, februari 1995. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Terwijl bij Ochten de dijk op doorbreken stond, kwam bij Dreumel en Beneden-Leeuwen in 1995 het gevaar van binnenuit. Door de druk van het hoge water stroomde kwelwater onder de dijk door en dreigde de beschermingswal te ondergraven.

Dat komt doordat de grond onder de dijken hier op sommige plekken zandig en waterdoor­latend is, legt Willy van Zon uit. In 1995 was hij dijkcoördinator in dit gebied, sinds kort is hij gepensioneerd.

Willy van Zon. In 1995 was hij dijkcoördinator. ‘We hebben hier duizenden zandzakken gelegd.’ Beeld Marcel van den Bergh

Als kwelwater zand meeneemt, spoelt de ondergrond weg en gaat uiteindelijk de dijk zelf ook aan het schuiven. Om dat te voor­komen legden ze bij Dreumel en Beneden-Leeuwen zandzakken rondom de waterplassen die zich binnendijks vormden. ‘Op die ­manier geef je tegendruk.’

Van Zon vierde op 26 december zijn verjaardag. Toen was de waterstand al aan het stijgen door ­hevige regenbuien in de landen stroomopwaarts. 1.500 Limburgers waren al uit hun huizen gevlucht, in Duitsland traden rivieren buiten hun oevers. ‘Ik dacht: als dit zo doorgaat, komt het niet goed.’

Het kwam niet goed. Op 31 januari was de toestand bij Dreumel kritiek. De Waal, wijst Van Zon, was één grote binnenzee. Het water stond tot een halve meter onder de dijk, die begon af te kalven. ‘We hebben hier duizenden zandzakken gelegd.’ Een dag later draaide de wind en was het gevaar geweken. ‘Toen kwamen ze bij Varik en Heesselt in de problemen.’

Van Zons vrouw en drie kinderen werden geëvacueerd naar een vakantiepark in Valkenswaard. ‘Daar hebben ze het nu nóg over.’ Zelf heeft hij die dagen beleefd als in een roes. ‘Het was slapen en de dijk op, twaalf uur op en af.’

Ook aan deze kant van de Waal zijn na 1995 tientallen kilometers dijk verbreed en verhoogd. Op sommige plaatsen zijn sleuven zand afgegraven en volgestort met een ondoordringbare kleilaag. Op de binnenkant van de dijk groeit nu ook gras, wijst Van Zon. ‘Dat geeft meer stevigheid.’

Na 1995 is het water nooit meer zo hoog gekomen. Het besef dat stevige dijken nodig zijn, zakt daardoor langzaam weg, merkt Van Zon. Er zijn nieuwe mensen uit de Randstad komen wonen. Die willen bouwen. Ook waar dat niet kan.

In waterschapskringen is daarvoor een gezegde: Heer, geef ons heden ons dagelijks brood, en een keer in de vijf jaar watersnood. Van Zon knikt. ‘Pas als er weer eens hoog water is, beseffen mensen waarom dijken zo hard nodig zijn.’

Lees ook:

In 1995 dreigden de rivieren in Gelderland te overstromen. Nu, 25 jaar later, is er alweer een nieuw miljardenprogramma voor het verbeteren van de dijken. ‘Miljoenen mensen wonen onder de zeewaterspiegel. De gevolgen van een overstroming zijn rampzalig’, zeggen twee experts.

Om de rivieren meer ruimte te geven, worden overal uiterwaarden afgegraven en nevengeulen aangelegd. Ook bij het Gelderse Varik zijn daar plannen voor. Daar is niet iedereen blij mee. ‘Wij willen niet in een badkuip wonen.’ 

In januari 2018 stijgt het water bij Lobith tot ruim 14 meter boven NAP. De hoogste waterstand in vijf jaar. Toeristen vinden het prachtig. Niemand raakt ervan in paniek. ‘Als het moet kunnen we twee keer zoveel water aan.’ 

Op het toppunt van het hoogwater in 2018 komt 7 miljoen liter per seconde Nederland binnen. Kunnen onze dijken dat wel aan? 

Naast hoogwater krijgt Nederland ook steeds vaker te maken met extreem lage waterstanden. Deze schipper op de IJssel kan erover meepraten. ‘Oei, nog maar 80 centimeter diepgang!’ 

Langs de Waal zijn door natuurlijk beheer ooibossen weer teruggekeerd. Natuurbeschermers zijn er blij mee, maar volgens Rijkswaterstaat hinderen ze de doorstroming en moeten ze daarom weg. ‘Het gaat met de botte bijl.’

Bij Nijmegen is de Waal verbreed door het aanleggen van een nevengeul. Daardoor heeft de rivier meer ruimte, maar zitten de bewoners van Veurlent ineens op een eiland. ‘Het dorp is naar de kloten.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden