Een kuur tegen kwakzalvers

Bachbloesemtherapeuten, darmspoelers, homeopaten met watertjes waarvan keer op keer is aangetoond dat ze niet beter werken dan een placebo. De nieuwe voorzitter van de Vereniging tegen de Kwakzalverij lust ze rauw . 'Als je met lasertherapie stopt met roken, dan trek ik een wenkbrauw op en feliciteer ik je.'

Ze had niets te doen die avond, dus besloot Catherine de Jong, anesthesist en de nieuwe voorzitter van de Vereniging tegen de Kwakzalverij, af te reizen naar de Veluwe, waar een demonstratie plaatsvond. In de 'biomagnetische resonantie' om precies te zijn, een nieuwe kuur uit het schaduwrijk der alternatief genezenden. En daar zat ze dan.


'Ik werd op een stoel gezet en kreeg twee koperen staven vast te houden die met dramatisch grote kruldraden aan een apparaat waren verbonden. De arts drukte een knopje in. Dat was het therapieknopje. Ik zei: therapie, zou je niet eerst een diagnose stellen? Maar dat was niet nodig, zei hij. We doen gewoon de therapie, en kijken hoe het past. Ja, dan zit je daar dus met een zaal vol genezers, die kennelijk op zoek waren naar iets nieuws. Ze stelden geen enkele kritische vraag. Slikten het allemaal voor zoete koek. Verbijsterend.'


Is dat wat u drijft in uw kruistocht tegen de kwakzalverij? Voorzitter van de Vereniging tegen de Kwakzalverij word je niet zonder er emotie bij te voelen.

'De emotie is dat ik er niet tegen kan dat mensen bedrogen worden met hun gezondheid als argument. Iedereen is gevoelig voor het argument: het is goed voor de gezondheid. Of: het helpt tegen mijn ziekte. Als je dan iets aanbiedt wat niet werkt, iets wat absolute flauwekul is, dan bedrieg je kwetsbare mensen. Ja, daar word ik boos van.'


Ik zie het aan u.

'Ik word daar pissig van. Nijdig om. Ik ben dit vak ingestapt om mensen te helpen. Goede geneeskundige zorg leveren. En als ik dan zie dat mensen genept worden met nepbehandelingen...'


Je kunt ook zeggen: ach, laat ze. Wat is er nou mis met die meneer of mevrouw die naar de homeopaat of de acupuncturist gaat?

'Ik snap heel goed dat mensen met hun vragen naar een homeopaat of acupuncturist gaan. Ze willen een oplossing, een behandelritueel. Maar wat bied je ze?'


Tevredenheid misschien? In 2008 onderzocht de Radboud Universiteit 900 patiënten van acupuncturisten. Die gaven de acupuncturisten het rapportcijfer 8,6. Als voornaamste reden gaf 57 procent op dat de behandeling had geholpen.

'Ja, wat gebeurt er bij zo'n behandelritueel? Je krijgt aandacht van een vriendelijke dokter, en daarna ga je een half uurtje plat, want er worden naalden in je gestoken. Nu is voor veel mensen en kwalen een half uurtje platliggen een ontzettend goed idee. Een prachtig placebo-effect, maar die naalden voegen er niets aan toe. In het blad Pain stond dit voorjaar een groot overzichtsartikel: we hebben nu dertig jaar onderzoek gedaan, en als je je beperkt tot eerlijk onderzoek van goede kwaliteit, dan komt eruit dat acupunctuur domweg niet beter werkt dan een nepmiddel, een placebo.'


Misschien is dat wel de meerwaarde. Volgens hoogleraar gezondheidspsychologie Jozien Bensing moeten we het placebo-effect juist omarmen.

'Dan ben je in feite aan het liegen. En leugentjes om bestwil tegen mijn patiënt, dat kan ik niet. Ik ben anesthesioloog, ik heb alle soorten naalden in patiënten gestoken, en ik heb mijn patiënten altijd kunnen uitleggen wat het nut daarvan was. Bij acupunctuurnaalden kan ik dat niet. Kijk, het placebo-effect is er, je mag er als arts ook best gebruik van maken, maar wat je niet mag, is liegen over een behandeling. Datzelfde geldt voor de homeopathie. Natuurlijk, het behandelritueel is er, maar de bijsluiterinformatie zou zijn: u heeft zojuist een middel voorgeschreven gekregen waar absoluut niets in zit, maar dat kan helpen als u er sterk in gelooft. Om dat aan de patiënt aan te bieden, is mij te mager.'


In 1979 besloot uw vereniging, die toen al een eeuw bestond, zich vooral te richten op alternatieve genezers. Sindsdien is het aantal mensen dat een alternatieve genezer bezoekt ruwweg verdubbeld. Volgens het CBS bezoekt momenteel zo'n 11 procent van alle mensen ieder jaar een alternatieve genezer.

'Ja.'


Dan doet u als vereniging toch iets verkeerd.

'Alternatieve genezers zijn uitstekende verkopers en reclamemakers. En ze weten mensen op hun gevoelige plek te raken, hun gezondheid. Daartegenover staat dat de informatievoorziening uit de geneeskunde niet altijd optimaal was. Dus ik snap best de groei.'


Wat niet wegneemt dat alleen al de homeopathische fabrikant Boiron tweemaal zoveel werknemers heeft als uw vereniging leden. Mevrouw, slaat u eens een deuk in een pakje boter? En bij welk pakje begint u?

'Het is niet de bedoeling dat we harde acties gaan voeren of zoiets. Het gaat erom goede kennis van zaken in de hoofden van mensen te krijgen. Wat we zeker op de agenda hebben, is het verbeteren en het uitbreiden van de website. Maar ja, we leven in een vrij land. We kunnen mensen niet dwingen om níét naar de acupuncturist te rennen.'


Je kunt ook zeggen: richt eerst de pijlen eens op de reguliere zorg. Het is wel uit ontevredenheid, dat men de kwakzalver opzoekt.

'Dat is inderdaad een punt. Wij dokters moeten van de managers steeds meer doen in steeds minder tijd. Dan wordt het wel eens moeilijk. Zeker jonge dokters die met productiedruk zitten, gaan soms voorbij aan de vragen, twijfels en zorgen die een patiënt heeft, waardoor die niet krijgt wat hij nodig heeft. Dat stukje psychosociale zorg schiet er dan bij in: mensen adviseren over hoe ze moeten omgaan met hun kwaal, ze uitleggen wat de prognose is, ze laten bellen als er nog vragen zijn. Wat dat betreft wordt de zorg weleens zo uitgekleed dat ik besef dat de patiënten te kort komen.'


Of zouden alternatieve geneeswijzen niet gewoon helpen? Ik sprak vandaag met iemand die is gestopt met roken na lasertherapie. Kwakzalverij. Maar ze is wel gestopt.

'Tja, bij stoppen met roken is zelfsuggestie belangrijk. Als je je succes wilt toeschrijven aan lasertherapie, dan trek ik een wenkbrauw op en feliciteer ik je dat je van het roken af bent. Maar ik denk niet dat die lasertherapie heeft gewerkt. Waar ik bezwaar tegen heb, is dat zo'n behandeling zichzelf presenteert als essentiële gezondheidszorg. Dat is het niet. Het is een ritueel. Want medisch gezien gebeurt er niets. En dus heeft zo iemand geld uitgegeven aan een zinloze behandeling.'


Ze kreeg het vergoed van de verzekering.

'Daar word ik dus ongelooflijk boos over. Dit soort medisch zinloze behandelingen hoort niet vergoed te worden. Je moet onderscheid maken tussen zinvolle, noodzakelijke zorg aan de ene kant en zelfzorg aan de andere kant. En dit is zelfzorg. Prima, maar betaal het dan ook zelf. Kijk, je kunt ook wel zeggen: je voelt je beter als je naar de kapper bent geweest, dus laten we het 'haartherapie' noemen en het declareren. Zo werkt het natuurlijk niet. Niet alles waardoor mensen zich beter voelen, is daarmee ook medische zorg.'


'Het probleem is dat verzekeraars hierin absoluut niet selectief zijn. Andere mensen worden vaak gedwongen aan dit soort onwerkzame therapieën mee te betalen omdat het in het pakket zit, bijvoorbeeld bij fysiotherapie of orthodontie. De verzekeraar werkt op 'u vraagt, wij draaien'-basis, dus wordt zelfs de meest vreselijke onzin vergoed. Laten de verzekeraars dat eerst eens scheiden, zodat de mensen die het niet willen er niet voor hoeven te betalen.'


Een aanzienlijk deel van de consumenten van alternatieve geneeskunde bestaat uit mensen die de reguliere arts niet heeft kunnen helpen: mensen met chronische klachten, of mensen met ziekten die eenvoudigweg onbehandelbaar zijn.

'Ik begrijp de zoektocht van zulke patiënten heel erg. Zolang je pijn of een kwaal hebt, ga je zoeken. Wat vaak gebeurt, is dat zulke patiënten gaan shoppen. Ze gaan naar de homeopaat, komen daar juichend vandaan, maar komen na een aantal weken tot de conclusie dat het eigenlijk toch niet heeft geholpen, waarna ze naar de volgende alternatieve therapie gaan. Wat ook parten speelt is de garantiecultuur: alles moet hier en nu gerepareerd worden. Dat lukt lang niet altijd.'


En dus?

'Ik vind dat artsen ook daarin eerlijk moeten zijn. Misschien ga je iets minder vaak wanhopig op zoek naar alternatieven, als een reguliere arts de tijd voor je neemt, uitlegt waarom je die pijn hebt en hoe je ermee kunt omgaan. Meneer, ik kan uw reuma niet genezen, maar ik kan u wel helpen de pijn te bestrijden. Ik denk dat we daar meer de tijd voor moeten nemen. Dat is veel beter dan dit soort kwetsbare patiënten een behandeling in lokken die aantoonbaar niet werkt.'


Zijn alternatieve geneeswijzen uit te roeien?

'Die illusie heb ik niet. Ze zullen er altijd zijn.'


------------------------------------------------------------------------


CV CATHERINE DE JONG

1956 Geboren te Leiden


1975 Studie rechten, niet voltooid


1977-1987 Studie geneeskunde, Groningen


1989-1994 Specialisme anesthesiologie


Vanaf 2000 Freelance anesthesioloog, diverse ziekenhuizen en klinieken


Vanaf 2006 Eerste geneeskundige bij kliniek voor verslavingszorg Miroya (1 dag per week)


Catherine de Jong is getrouwd en heeft twee kinderen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.