Interview

'Een kleine vinger in de pap geeft grote verantwoordelijkheid'

Kees van der Staaij (1968) is lijsttrekker van de SGP. 'Het veroveren van het regeringskasteel is niet ons doel.'

Kees van der Staaij: `Als iedereen partijen gaat uitsluiten, moet de SGP straks nog in haar eentje een minderheidskabinet gaan formeren.' Beeld Mike Roelofs


De Politicus

Wat is er voor u veranderd in deze regeerperiode?

'Als je mijn interview van 2012 integraal overneemt, merken de meeste lezers daar niets van. Zo sta ik in het leven. Maar toen wist ik niet dat die begrotingsakkoorden zouden komen. Er zijn onderwerpen bijgekomen, zoals immigratie. Nieuwe kiezers zeggen: vroeger was een stem op een kleine partij een verloren stem, maar nu kan iedereen ertoe doen. De keerzijde van de ontzuiling is dat mensen eerder zeggen: SGP, waarom niet?'

Wat is het belangrijkste dat u wilt bereiken de komende regeerperiode?

'Dan kies ik voor de bescherming van het leven, het omlaag brengen van abortus. Een abortusverbod? Daar ben ik voor, maar dat ligt ver weg: leg je daar alle nadruk op, dan laat je kansen liggen voor tussenliggende stappen en organiseer je tegenstand. Maar vraag je: willen wij berusten in dertigduizend abortussen, dan is de benadering anders.'

De lijsttrekkers

In de aanloop naar de verkiezingen van 15 maart laat de Volkskrant de lijsttrekkers aan het woord van partijen die met 2 of meer zetels in de Tweede Kamer zijn vertegenwoordigd

Gedoogsteun aan Rutte II is ook steun aan zaken waar u het niet mee eens bent?

'Het is de maatvoering. Natuurlijk willen we meer geld voor gezinnen, maar we zijn al best tevreden dat we de aanslag op gratis schoolboeken en kinderbijslag hebben tegengehouden. Dat scheelt al gauw 1.000 euro.'

'Kil geld kan een warme uitwerking hebben. Voor reïntegratie van ex-gedetineerden, onbedoeld zwangere moeders, eenverdieners. Wij wilden als enige meer geld voor defensie, nu is daar volop steun voor. Met constructieve plannen, wheelen en dealen en een beetje gunfactor krijg je meer gedaan dan je op grond van drie zetels kunt verwachten. Maar het is niet ons grote doel het regeringskasteel te veroveren. We lopen er niet voor weg, maar realiseren ons wel: een kleine vinger in de pap geeft grote verantwoordelijkheid en kan je geloofwaardigheid schaden.'

Kees van der Staaij

Geboren: Vlaardingen, 12 september 1968
Burgerlijke staat: gehuwd met Marlies van Ree, twee kinderen
Lievelingsboek: Het rode paard, Eurenio Corti
Favoriete film: video met eerste stapjes van de kinderen
Mooiste liedje: Amazing Grace, uit de SGP-flashmob
Politieke voorbeeld: Groen van Prinsterer
Cruciale gebeurtenis: 11 september 2001

Wilt u een aaibare SGP'er zijn? Krijgt u meer gedaan met een paar grappen in de Kamer?

'Dat klinkt me te veel als een kunstje. Onze houding is al decennia constructief. Maar ook het tegendraadse hoort bij ons. Denk aan onze campagne tegen overspelsites. Als je te veel meegaat in het bestuurlijk-politieke werk, loop je het risico kleurloos te worden. We lopen in de fractie geregeld ons lijstje speerpunten af en vragen dan: wat gaan we het komende half jaar doen?'

Staan 'vóór de doodstraf' en 'afschaffing van het homohuwelijk' op dat lijstje?

'Ik zie dat niet als haalbare actiepunten voor de komende periode. Daar moeten we nuchter in zijn.'

Ze maken de SGP wel uniek.

'Zeker. Pro life, pro family en pro-Israël doen dat ook. Je zoekt actiepunten die aansluiten bij de tijd.'

Dus u taxeert: de tijdgeest is ernaar dat overspelsites kunnen worden aangepakt?

'Misschien omdat meer mensen de pijn van ontrouw en bedrog in hun eigen omgeving hebben meegemaakt. Niet alleen de behoudende achterban op de Veluwe, maar ook een D66-mevrouw uit Amsterdam loopt hier tegenaan.'

Tijd voor een beschavingsoffensief?

'Ik geloof in het goede voorbeeld. Wilders zie ik als een waakhond die het Nederlandse erf bewaakt en blaft bij onraad. Ik prees hem omdat hij thema's aan de orde stelt waarover anderen het niet willen hebben, al ben ik het niet met hem eens.

'Een waakhond klinkt anders dan een muziekinstrument. Maar een roedel waakhonden betekent niet alleen veel kabaal, maar is ook gevaarlijk. Je ziet mensen zaken stevig aanzetten om discussie los te maken. Ik blijf bij mezelf: ik wil niet onnodig kwetsen.

'Het andere uiterste is een muur van politieke correctheid: dan ben je zo wellevend dat je de onaangename dingen niet benoemt.'

Beeld Mike Roelofs

Wat voelde u bij het 'pleurt op' van Rutte?

'Dat zat me wel een beetje dwars. Lelijke woorden trekken de aandacht. Daarom vroeg ik de premier om een alternatief begrip. Op zich verfrissend als het wat losser kan, in plaats van ambtelijk, maar graag zonder lelijkheid. Ik zeg tegen iedereen: als een partij weinig positieve doelen heeft, blijft er niet veel anders over dan anderen naar beneden te halen.'

Het uitsluiten van partijen als de PVV, wat vindt uw staatsrechtelijke inborst daarvan?

'Ik vind het risicovol, vooral als je het koppelt aan een moreel oordeel. Dan kan ik D66 ook afwijzen. Met hen hebben we juist op de inhoud samengewerkt. Geen partij is melaats. Je kunt er ook een positieve draai aan geven, door vooraf te zeggen dat je wil samenwerken met een partij die dicht bij de jouwe staat.'

De Man

Hoe was u op uw 13de?

'Een boeiende periode: ik begon sjekkies te draaien - niet goed, veel te vroeg. Pas op 31 december 1999 ben ik met sigaretten gestopt. In die tijd begon ook mijn politieke belangstelling te ontluiken. We woonden in Tiel en ik ging in Amersfoort naar de reformatorische middelbare school. Spannend, via Hoog Catharijne, daar even rondkijken, reizen met jongeren van andere scholen. Mijn vader was politiek geïnteresseerd, vanzelfsprekend in de SGP. Pas later ben ik daarover gaan nadenken en werd de SGP een bewuste en persoonlijke keuze. Jongens met wie ik in die tijd optrok, zijn bij GroenLinks terechtgekomen, of bij het CDA.'

Maar die shag: een gereformeerde jongen die gaat roken?

'Die jongens met wie we in de trein zaten, rookten wel allemaal. Niet in de coupé zelf, dat vond ik smerig. Nu heb ik meteen wel mijn grootste uitspatting verteld. Alcohol was er bij ons thuis niet, behalve een biertje bij de nasi. Ik dacht dat ik niet van wijn hield, omdat ik een keer dronk uit een fles die mijn vader veel te lang had laten staan. Pas veel later kwam ik erachter dat een goed glas wijn bij de geneugten van het leven hoort. Mits met mate.

'Ik deed vakantiewerk bij de delicatessenwinkel in Tiel. In het telefoonboek zocht ik dan mensen met een titel voor hun naam. Die wilde de winkel een mailing sturen, want mensen met een titel namen misschien sneller een wijntje. Met zo'n klant, een oude heer, raakte ik in gesprek over de plaatsing van kernwapens. Dat die meneer zei dat ik te jong was om daar een weloverwogen mening over te hebben, zette me aan het denken. Hij bedoelde: jij vindt dat nu, maar over een paar jaar denk je er geheel anders over.'

Beeld Mike Roelofs

Waarom wilde u van anderen horen hoe ze in het leven stonden?

'Ik had veel goede gesprekken met onbekenden in de trein of de bus. Het had ook iets assertiefs: ik wilde het verhaal waarin ik geloofde graag vertellen. Bij mijn eerste jongerendag van de SGP raakte ik als 17-jarige in gesprek met een journalist van De Groene Amsterdammer over Sartre en Camus, die ik net had gelezen bij Franse literatuur: Huis Clos en L'étranger. Is dat geen nare en uitzichtloze wereld?, vroeg ik haar. Die Franse literatuur was best confronterend. Denk aan Simone de Beauvoir, Les belles images. Het plaatst je voor de vraag: wat vind ik nou echt?'

Volgens de existentialistische schrijvers geeft de mens zelf vorm aan zijn leven met de keuzen die hij maakt. Dat moet voor een gelovige jongen confronterend zijn.

'Zeker. Want waarom zou waar ik mee opgroeide de waarheid zijn? Het is goed dat er aan je boom wordt geschud. Zo is in mijn studietijd het geloof meer mijn eigen verhaal en intellectuele overtuiging geworden. Er is een erudiete christelijke traditie: ons verhaal is onderbouwd. Vanuit mijn achtergrond past dat je niet gelooft dat de meerderheid altijd gelijk heeft.'

Hoe ziet een geslaagde zondag eruit?

'Dat is kerkgang, twee diensten van rond de anderhalf uur. We gaan in het dorp, maar ook wel naar de Amerikaanse protestantse kerk in Den Haag - ook goed voor het Engels van de kinderen. Vaak maken we muziek in familiekring: de kinderen spelen piano, mijn vrouw fluit en ik zing graag. Je moet de zondag tot een feestdag maken, met eten en drinken ook. Zo ga je de veralledaagsing tegen. Het geeft reliëf aan je tijd.'

Neemt u op als we op zondag bellen voor het debat van de volgende dag?

'We worden weinig gebeld op zondag. Wat echt niet kan wachten, doen we. Ik zou het niet volhouden ook op zondag met politiek bezig te zijn. De omgang met God is voor mij het hart van de zondag. Daarnaast is het heerlijk een dag even lekker geen stukken lezen, dan kom je weer aan dat verdiepende boek toe. Of aan gewoon gezellig in de stoel zitten.'


Lastige vragen

U behoort tot de Oud Gereformeerde Gemeenten. Betekent dat geen verzekeringen, geen vaccinaties, geen televisie kijken?

'Dat verschilt per persoon, we kennen geen sterke landelijke hiërarchie. Televisie is een door de tijd ingehaalde discussie; via internet is alles te volgen. De vraag is eerder: hoe zorg je dat je niet aan de smartphone verkleefd zit en tijd houdt voor bezinning. Ik vind het belangrijk in afhankelijkheid van God je weg te gaan. Niet krampachtig jezelf verzekeren om je in te dekken tegen alles wat kan gebeuren. Datzelfde geldt voor vaccinaties. Terughoudendheid spreekt me als levenshouding aan. Persoonlijk ben ik niet tegen verzekeringen of vaccinaties, maar in de politiek komen we op voor gemoedsbezwaarden.'

Als politicus bent u gericht op consensus. Het kerkgenootschap waartoe u behoort kent juist een lange geschiedenis van splitsingen. Hoe rijmt u dat?

'Splitsingen hebben te maken met een sterk waarheidsbesef. Dat is mooi, maar kan mensen ook tegen elkaar opzetten. Ik ben daar niet trots op. Zelf ben ik verwant aan het reveil uit de 19de eeuw, rond Groen van Prinsterer en Isaäc da Costa. Dat reveil kwam ook in de politiek: tegen de revolutie, maar eerder verbinding zoeken dan verschillen cultiveren.'

Als Nederlanders moeite met de islam hebben, is dat vaak vanwege dogmatische overtuigingen. Die horen ook bij uw geloof. Vergroot dat het begrip voor de islam?

'Soms is het juist het tegendeel. Omdat ik besef dat het te makkelijk is te denken dat religie een afgeleide is van sociale omstandigheden en dat zoiets met een beetje moderniteit vanzelf over gaat. Het werkt niet zo van: wie eenmaal heeft gesnoept van de vrijheid, die wil niet anders meer. Die these van vooruitgang, en daarmee van het verdwijnen van religie, hebben we nooit gedeeld.

'Legitimatie van geweld, een verbod op spreken met andersgelovigen, de dood op bekering tot een andere religie - dergelijk islamitisch fundamentalisme herken ik vanuit orthodox christendom niet. Als wij als de ayatollahs van de Veluwe worden gezien, dan moet we zorgen dat we juist openheid geven, niet de ramen en deuren dichthouden. Daar wil ik me voor inzetten. Het is mooi dat bij SGP-congressen de media aanwezig zijn. Dan ervaren ze dat het meer is dan orgelspel.'

Beeld Mike Roelofs

Is de islam het grootste gevaar dat het Nederlandse erf bedreigt?

'Je moet er niet gemakkelijk over doen. Restrictief immigratiebeleid kan een verdere groei van radicale opvattingen beperken. Dat hoor ik ook als ik het Midden-Oosten bezoek: pas op dat jullie niet de radicale islam binnenhalen.'

Uw steun voor de kolonisatiepolitiek van Israël is onvoorwaardelijk. Is dat niet moeilijk vol te houden als je met eigen ogen de ellende ziet die daarvan komt?

'Juist als je er komt, is het anders dan de beeldvorming, die suggereert dat er een prachtige Palestijnse staat was, die in 1948 onder de voet werd gelopen. Het is betwist gebied, er moet aan de onderhandelingstafel een oplossing komen. Het probleem is dat de joodse democratische staat vanuit het moslimfundamentalisme niet wordt erkend. In het verleden is vrede gesloten met Egypte, zijn afspraken gemaakt met Jordanië. Van Palestijnse kant laat men kansen lopen.'

In 2013 zijn de juridische beperkingen voor vrouwen op de kieslijst bij de SGP weggehaald. Toch zijn er nu geen vrouwen verkiesbaar.

'We hebben gekeken wat er uit plaatselijke afdelingen naar voren kwam. Er was geen bewuste uitsluiting. De lijst weerspiegelt de ontwikkeling van de partij. Lokaal werd het eerder dan verwacht mogelijk een vrouw op de lijst te hebben. Ik blijf vinden dat vergeleken met 1998 de betrokkenheid van vrouwen sterk is vergroot. Dat juich ik toe. En ja, dat stimuleer ik.'

Moedigt uw vrouw u daarin aan? Zij heeft altijd gewerkt.

'Ze werd lid op verzoek van de plaatselijke kiesvereniging. Het verschil: nu betalen we twee keer contributie. Ze vindt dat ze wel betere dingen te doen heeft dan de politiek in gaan. Vrouwen uit onze achterban voelen zich sterk genoeg om voor de eigen belangen op te komen.'

VNL-lijsttrekker Jan Roos nodigde u uit voor een rechts stembusakkoord. Gaat u dat doen?

'Eerst de stembus, dan de akkoorden, vind ik een betere volgorde. Als iedereen partijen gaat uitsluiten, moet de SGP straks nog in haar eentje een minderheidskabinet gaan formeren. Dat gaat mij wat te ver.'

Wat is uw estafettevraag aan Marianne Thieme?

'Wat gaat de PvdD doen om ervoor te zorgen dat de Joodse gemeenschap zich na het gedoe over de kosjere slacht, veilig en gerespecteerd weet?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden