'Een kleine, compacte raad kan beter zijn werk doen'

Gemeenteraden moeten krimpen, maar verdienen meer hulp, vindt een denktank onder leiding van de Amsterdamse wethouder Kajsa Ollongren. Veel energie gaat op aan 'gedoe'.

Beeld ANP

'Professionele amateurs', zo noemt de Amsterdamse wethouder Kajsa Ollongren (D66) liefdevol de duizenden gemeenteraadsleden in het land. Als ze niet uitkijken, raken ze bedolven onder de papierbergen en procedures. Ze zoeken hun positie ten opzichte van burgerinitatieven en G1000-toppen. Sinds de decentralisaties van (jeugd)zorg, werk en inkomen hebben gemeenten bovendien meer taken gekregen - en de raadsleden dus meer verantwoordelijkheid.

'Het is zo ongelofelijk lastig om een stad te besturen', zegt Ollongren. 'Daarbij vergeleken is het Binnenhof overzichtelijk. Daar kan je het nog over de theorie hebben, hier is alles praktijk. Raadsleden vormen het kruispunt van de democratie. Hoe controleer je de burgemeester en wethouders? Hoe blijven de inwoners je vertrouwen?'

Ollongren, voorheen secretaris-generaal op het ministerie van Algemene Zaken, presenteert vandaag op het VNG-Jaarcongres in Haarlemmermeer haar bevindingen. De afgelopen maanden was ze voorzitter van de Denktank, een onafhankelijke club die namens de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) onderzocht wat er beter kan in gemeenteraden. Ze moeten 'krachtiger en trefzeker' worden, concludeert de Denktank met raadsleden, wethouders, burgemeesters, raadsgriffiers en een gemeentesecretaris.

1. Minder raadsleden...

Gemeenten krijgen meer taken, door herindelingen zijn ze groter geworden, burgers worden mondiger. Toch pleit Kajsa Ollongren voor kleinere gemeenteraden. 'Minder is meer. Een kleine, compacte raad kan beter zijn werk doen. Het dwingt politieke partijen bovendien nog beter hun kandidaten te selecteren. Je verhoogt het politieke kapitaal per zetel. Wie meer deskundigheid heeft, kan het gemeentebestuur beter controleren.'

Veel tijd en energie in de raden gaat verloren aan 'gedoe', aldus de Denktank. 'Dat vindt iedereen doodzonde, maar het is aan de raden zelf om het op te lossen. Je kunt na verkiezingen afspraken maken hoe je met elkaar wil omgaan. Een aantal gemeenten heeft spelregels gemaakt en dat helpt.'

Gemeenteraden hebben nu maximaal 45 zetels. Wat het ideale aantal leden is? Daar laat de Denktank zich niet over uit. 'Maar er is natuurlijk ook een ondergrens voor kleine gemeenten.'

Aantal raadsleden

Hoe groot de gemeenteraad is, hangt af van het aantal inwoners. Een gemeente tot 3.000 inwoners heeft 9 raadsleden (333 inwoners per raadslid); steden met meer dan 200.000 inwoners hebben er 45 (4.444 inwoners per raadslid). Als gevolg van herindelingen is het totaal aantal raadsleden gedaald van 10.349 (1998) tot 9.018 (sinds de verkiezingen van 2014). Bron: Politiek Compendium

2. ...maar meer ondersteuning

Bij kleinere raden hoort betere ondersteuning. 'Dat hoort er één op één bij', aldus Ollongren. 'Je kunt de raadsgriffie versterken voor de technische en beleidsinhoudelijke aspecten. De fracties moeten meer medewerkers kunnen aanstellen voor de politieke koers en de vertegenwoordigende taken.' Beknibbelen op 'bureaukosten' is dan ook een taboe.

Ollongren: 'Het unieke aan raadsleden is dat zij professionele amateurs zijn. Gemiddeld kost raadswerk twee dagen in de week, daarnaast hebben ze een baan of andere werkzaamheden. Tweederde van de tijd gaat op aan de papierwinkel. Je moet voorkomen dat ze ondergesneeuwd raken door dossiers en procedures.'

Wethouder van Amsterdam Kajsa Ollongren.Beeld Rink Hof/Hollandse Hoogte

3. Burgerinitiatieven zijn geen bedreiging

G1000-toppen, burgerinitiatieven, de 'doe-democratie': raadsleden zullen zich soms wel eens afvragen wat zij zelf nog in de melk te brokkelen hebben. 'Dergelijke initiatieven staan los van de besluitvorming in de raad, maar hebben er natuurlijk wel invloed op', zegt Ollongren.

Het gevaar is dat raadsleden burgerinitiatieven en participatie uitleggen als een eigen tekortkoming of een bedreiging voor hun eigen taken. 'Of ze voelen juist de aandrang om direct te reageren, door plannen over te nemen of af te wijzen.' Door te snel te oordelen, kan de raad zich echter in een netelige positie brengen. 'Je kan inwoners teleurstellen of goede initiatieven afkappen.'

Wees niet bang voor initiatieven uit de samenleving, aldus de Denktank, maar houd wel rekening met de 'participatieparadox'. 'Het zijn vaak steeds dezelfde groepen en individuen die zich melden. Vooral hoogopgeleiden kennen hun weg naar deze moderne vormen van burgeractie.'

4. De spaghetti is de baas

Gemeenten kopen gezamenlijk thuiszorg in, ze werken regionaal samen om het openbaar vervoer te regelen of het vuilnis te laten ophalen. Voor raadsleden kan dat onoverzichtelijk zijn: wie controleert al die samenwerkingsvormen?

'Vaak zijn de belangen van de grote gemeenten weer anders dan de kleintjes. Soms hangt het toezicht boven de markt', zegt Ollongren. 'Dat is lang niet altijd transparant.'

'De Wet gemeenschappelijke moet zo veranderd worden dat de positie van de gemeenteraden duidelijker wordt. Het moet eenvoudiger worden om weer uit zo'n verband te stappen. En naarmate gemeenten meer taken krijgen, moeten ze ook meer belastingen kunnen heffen. Bestuurlijke kwesties zijn niet sexy, maar in 2017 bij de landelijke verkiezingen moet het er wél over gaan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden