Een klacht in de nacht

'Klaaglied om Amalia' had het programma kunnen heten, want alles wat Amalia Rodrigues zong werd ook een fado over haar afwezigheid....

De nacht is voor het herdenken, ook van de kunst, moet men in Hilversum denken. Kunst vertonen wij bij ontij en alleen voor de slapelozen. Men denkt waarschijnlijk dat het geheel in de geest van de romantische en decadente kunstenaars is; die maakten ook van de nacht de dag. Je weet het nooit bij geesten die een kunstprogramma 'Kunst omdat het moet' noemen. De fado is het lied van het tekort. Ze is alleen denkbaar in een cultuur van het tekort. En dat is de Portugese. Ontsnappen is niet mogelijk, alleen over de zee, want in de rug ligt Spanje. Het woord fado wordt in verband gebracht met het Latijnse fatum dat noodlot betekent. Het eeuwig tekort schept melancholie, die geen stemming is, maar een alles in bezit nemende (en aantastende) toestand. Ze veronderstelt zachte krachten.

Maar de fado is bij Amalia Rodrigues een hartstocht en lijkt een aanklacht te worden. Welke is die passie? De allergrootste: die over de passie die verloren ging of nooit werkelijkheid werd en het allergrootste en levenslange tekort meebracht. Zij zong gedichten van de grootste dichters uit de Portugese literatuur. Ik hoop dat dit sonnet van Luis de Camoëns er ook bij is geweest. Het is een saudade en die is in de Portugese literatuur wat de fado in de zang is; de vertaling is van Dolf Verspoor. Ik citeer het ook omdat ik hier een dag later de geest van die nacht herkende:

Al mijn liefde, mijn ziel - in

eens verscheiden

oneindig vroeg, onwillig, uit het

leven:

de hemel moge je eeuwig vreug

de geven -

laat ik dan maar op aarde on

stilbaar lijden.

Mocht een herinnering aan le

venstijden

in de ijle ruimte met je verder

zweven,

vergeet dan niet ons duizelende

beven

en wat mijn ogen vol van liefde

zeiden

En mocht je vinden dat het

nietsontziend

onzegbaar leed dat mij is bijge

bleven

uit dit verlies énige troost ver

dient,

Bid God dan, die jouw jaren

heeft geplukt,

dat hij mij neemt, hier, naar je

opgeheven,

ineens, zoals hij jou heeft weg

gerukt.

Daarover moet Amalia meer dan vijftig jaar hebben gezongen, in haar hartstocht om het tekort die de passie voor het leven verraadt. De documentaire liet ons haar zien en horen, in een nooit afnemende kracht, voor het publiek van de hele wereld. Verder in de nacht klonk die stem nog lang in mij na. Zij werd een der mooiste stemmen van de wereld genoemd. Zij moet ook een van de sterkste vrouwen zijn geweest: geen man in haar nabijheid of hij kromp tot een passieloze paardebloem.

Aan het slot van haar levensverhaal, door haar zelf verteld, vroeg zij God om vergiffenis. Zij had alles gekregen, maar was nooit gelukkig geweest. Of wij anders hadden kunnen denken na een halve eeuw fado's.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden