ReportageOrthodoxe kathedraal

Een ‘kitscherige’ kathedraal gewijd aan oorlog, communisme en Poetin, president voor het leven

De enorme Orthodoxe kathedraal voor de Russische strijdkrachten.Beeld Valery Sharifulin/TASS

Niet God, maar de Tweede Wereldoorlog siert de muren van de ‘oorlogskathedraal’ van Rusland. De kerk is een eerbetoon aan de overwinning op nazi-Duitsland, die vandaag wordt herdacht, maar ook aan Vladimir Poetin. Bijna had die hier zelf nog gehangen, maar dat ging de gelovigen toch net iets te ver.

Ruslands nieuwste kathedraal loop je niet zomaar even binnen. De bedoeling is dat kerkgangers eerst een uitgebrande tank inspecteren, wat ruïnes van gebombardeerde huizen bekijken en dan door een museum rondom de kathedraal lopen, waarin de gelovigen de hele oorlog tegen nazi-Duitsland beleven aan de hand van levensechte videosimulaties van de zwaarste slagen, geluidseffecten van luchtbombardementen en bezichtigingen van talloze oorlogstrofeeën, zoals MG42-machinegeweren, swastikavlaggen en een globe die Hitler cadeau kreeg van Mussolini.

Na die indringende ervaring rest de kerkgangers nog een klim over Duitse tanks voordat ze de kathedraal betreden: de trappen van de kathedraal zijn namelijk vervaardigd uit omgesmolten nazi-tanks. Eenmaal over de tanks komen de kerkgangers aan bij de donkere poort van Ruslands gloednieuwe gebedshuis: de Hoofdkathedraal van de Russische Strijdkrachten.

De kathedraal is een van de grootste oosters-orthodoxe gebedshuizen ter wereld en staat 60 kilometer buiten Moskou, aan de rand van een patriottisch park waar Russische kinderen een houten replica van de Reichstag kunnen bestormen. De kerk is binnen twee jaar gebouwd door het ministerie van Defensie en heeft zelfs de kleur van een tank: camouflagegroen. De aanleiding voor de bouw van de kerk zit verhuld in de lengte van het schip: 75 meter, want het is 75 jaar geleden dat het Rode Leger Berlijn bereikte, een overwinning die president Poetin woensdag groots laat vieren met een militaire parade op het Rode Plein.

President Putin en de Russische minister van Defensie Sergei Shoigu brengen een bezoek aan de kathedraal van de opstanding van Christus, een Orthodoxe kathedraal in Moskou. Beeld EPA

Symbolisch

Voor Poetin is de oorlogskerk van grote symbolische waarde. Poetin probeert de Russen achter zijn patriottistische ideologie te krijgen door de bevolking te verenigen rondom ‘de epische, verpletterende zege op het nazisme die de hele wereld gered heeft’, zoals Poetin de overwinning vorige week nog omschreef in een essay over de oorlog. De invloedrijke Russisch orthodoxe kerk gaat hem daar nu bij helpen.

Het is geen toeval dat de kathedraal nu opengaat. Volgende week stemmen de Russen over Poetins belangrijkste project van het jaar: de grondwetsherschrijving die de termijnlimiet van Poetin opheft, zodat hij tot het eind van zijn leven president kan blijven. De kerk en de militaire parade moeten het patriottisme onder de Russen aanwakkeren.

‘Onze minister van Defensie wilde, laten we zeggen, een zeer ongebruikelijke kathedraal bouwen’, vertelt de belangrijkste kunstenaar van de kerk,  Vasili Nesterenko. Hij is schilder des vaderlands en had de leiding over alle mozaïeken en muurschilderingen in de kerk. Maar voordat hij die van duiding voorziet, wil hij twee dingen kwijt aan de Nederlandse lezer. Want hij kan zich voorstellen dat een oorlogskerk vreemd overkomt op Nederlanders.

Ten eerste omdat West-Europese landen als Nederland minder zwaar geleden hebben tijdens de Tweede Wereldoorlog dan de Sovjet-Unie, waar naar schatting 20 tot 27 miljoen mensen omkwamen. ‘Mensen in Europa kunnen zich gewoon niet voorstellen wat het betekent om zoveel landgenoten te verliezen.’

Beeld Mikhail Metzel/TASS

Demonische stromingen

En ten tweede heeft Nederland volgens Nesterenko helaas nog weinig besef van het christendom. ‘Wij in Rusland houden wel vast aan onze christelijke tradities. En we proberen weerstand te bieden aan alle demonische stromingen die door Europa waren.’

Goed, naar binnen, door de poort met een grote nazi-adelaar erop. De adelaar ligt op zijn rug en heeft een zwaard door de nek. Eromheen viert het Rode Leger feest.

In de kathedraal is het een groot slagveld. Gevechtsjagers scheren door de mozaïeken hoog in de kerk, verderop walsen tanks en ratelt luchtafweergeschut. Niet kriskras door elkaar, maar nauwkeurig geordend per slag. De slag bij Stalingrad – de bloedigste uit de wereldgeschiedenis – is afgebeeld, net als de verdediging van Moskou, het beleg van Leningrad, de tankslag bij Koersk. Boven de militairen zweven de orthodoxe beschermheiligen van luchtmacht, marine, landmacht en strategische raketmacht.

‘We moesten zoeken naar hoe je in kerkelijke taal spreekt over de Grote Patriottische Oorlog’, zegt Nesterenko, gebruikmakend van de Russische term voor de Tweede Wereldoorlog. ‘Dat was moeilijk, want dat was nog niet eerder gedaan.’

Een van de moeilijkheden was: hoe vereer je in een kerk een communistisch regime dat niet alleen Hitler versloeg, maar ook talloze kerken vernietigde? Na beraad tussen kerk en leger werd er ingestemd met hamers en sikkels in de kerk als deel van militaire onderscheidingen. Gelovigen die het hoofd tot de hemel richten, zien de communistische symbolen in het plafond van de goudkleurige koepel, naast 1.418 rode sterren – een voor elke dag van de oorlog.

Stalin

De kerk en het leger besloten dat ook Jozef Stalin een plek verdiende in een mozaïek. Maar een foto van het Stalin-mozaïek lekte uit en zorgde voor een rel onder gelovigen, die hem voornamelijk zien als opblazer van kathedralen. Stalin werd voor de opening inderhaast uit het mozaïek gesloopt. Nesterenko is die rel zat. ‘Al die ophef over wel of geen Stalin, waarom toch? Overigens, Stalin was een heel bescheiden man. Kijkt u maar naar de eenvoudige kleding die hij droeg.’

Rusland kent meer kerken die opgedragen zijn aan een gewonnen slag, maar een totale oorlogskathedraal is nieuw. De kathedraal eert niet alleen de overwinning in de Tweede Wereldoorlog, maar de hele Russische krijgsgeschiedenis. Dus zijn er ook verwijzingen naar de zege op Napoleon en recentere operaties, zoals die in Afghanistan, Tsjetsjenië en de huidige missie aan de zijde van de Syrische president Assad. ‘Voor ieder is er wat’, zegt Nesterenko.

Poetin schakelt steeds vaker de kerk in om zijn patriottische boodschap kracht bij te zetten. Geestelijken maken reclame voor zijn beleid als tegenprestatie voor de ruimte die ze krijgen voor nieuwe gebedshuizen – de oorlogskerk van 6 miljard roebel (80 miljoen euro) werd grotendeels betaald door de staat. Bij de inwijding bedankte de patriarch Poetin en zei hij te hopen op ‘harmonie tussen de macht van de strijdkrachten en de spirituele macht van de kerk’. De hoogste heilige van de Russisch-orthodoxe kerk riep op tot ‘nieuwe overwinningen’ van ‘het vaderland’.

Grondwet

Ook bij de grondwetsherschrijving maakt Poetin handig gebruik van oorlog en kerk. Hij voegde allerlei wijzigingen toe naast de opheffing van zijn presidentstermijn, waaronder de vastlegging van ‘de herinnering aan de verdedigers van het vaderland’ en het bestaan van God. Daarmee is het moeilijk voor patriotten en gelovigen om volgende week tegen het pakket aan wijzigingen te stemmen, ook al zijn ze tegen Poetin als eeuwige president. Want welke patriot stemt nou tegen de voorouders die Hitler versloegen? En welke gelovige stemt tegen God?

Toch zitten er limieten aan Poetins samenwerking met de kerk. Eigenlijk had er een mozaïek van Poetin in de kathedraal moeten hangen. Het was zelfs al klaar. Poetin stond daarop naast gemaskerde en zwaar bewapende ‘groene mannetjes’ die in 2014 het Oekraïense schiereiland de Krim innamen. Maar ook een foto van dat mozaïek lekte uit. En gelovigen bleken tegen de verering van Poetin in het huis van God. Uiteindelijk gaf Poetin opdracht om zijn beeltenis uit het mozaïek te slopen, vertelt Nesterenko. ‘Hij zei dat hij het nog te vroeg vindt voor een mozaïek van hem. Nou, oké, dat kan.’

Een mozaïek aan de binnenkant van de kathedraal waarop de wederopstanding van Jezus wordt weergegeven.Beeld Mikhail Metzel/TASS

Kitscherig

Ook de rest van de oorlogskathedraal gaat veel Russen toch te ver. Gelovigen, theologen en historici spraken zich uit. Op een populair blog onder gelovigen noemde protodiaken Andrej Koerajev de kerk ‘een kitscherig standbeeld voor het Poetin-tijdperk’. Kunst in kerken hoort volgens hem het gebed te ondersteunen, in plaats van de aandacht te verleggen. ‘Mensen worden hier niet begeleid naar een gebed tot God, maar naar de oude Sovjet-versie van de Grote Vaderlandse Oorlog met de vervanging van ‘de Communistische Partij’ door ‘de kerk’.’

Ook Poetins besluit om de overwinning massaal te vieren tijdens de coronacrisis, wordt minder breed gedragen dan het Kremlin zou willen. Maar liefst 24 steden weigerden parades te organiseren wegens gezondheidsrisico’s – dagelijks komen er in Rusland nog steeds 7 tot 8 duizend besmettingen bij. Zelfs Koersk en Belgorod, steden die door Poetin benoemd zijn tot ‘steden van militaire glorie’, houden geen parade. De leider van de Krim wilde ook niet, maar besloot ‘na overleg met Moskou’ toch een parade te organiseren.

In de kerk houdt schilder des vaderlands Nesterenko vol dat de oorlogskathedraal breed gedragen wordt en ‘de Russische blik’ reflecteert. Hij denkt dat er nog wel een Poetin-mozaïek zal verschijnen in kerk. ‘De kathedraal is een levend organisme.’

Lees ook

Techreus Yandex, de gele reus die Rusland overeind hield (tot argwaan van Poetin)
De dinsdag beëindigde lockdown in Rusland onderstreepte de dominantie van Yandex – een soort Google, Uber en Amazon ineen. Het geel van de nationale techgigant kleurt de straten in Moskou en vult de dagen van de Moskovieten. President Poetin volgt de opmars vol wantrouwen en koerst af op meer invloed.

Hoe het coronavirus de bergen van Dagestan bereikte
Bij een corona-uitbraak denk je al snel aan grote groepen mensen in dichtbevolkte gebieden. Maar het virus heeft ook de onherbergzame dorpen in Dagestan bereikt. En het heeft er veel slachtoffers gemaakt, ook al houdt Rusland dat liever stil. ‘We hebben helemaal zelf moeten uitzoeken hoe we met dit virus moeten omgaan.’

Russen schuilen in hun datsja, en blijven daar zoveel mogelijk
Tsaren en partijbonzen deden datsja’s cadeau aan hun loyalisten, zodat die een beetje konden ontspannen. Nu is de Datsja voor miljoenen Russen dé plek om te gaan schuilen voor het oprukkende virus. Je bent er veiliger dan in Moskou, waar veel te veel mensen wonen om genoeg afstand te kunnen houden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden