AnalyseVuurwerk

Een keer per jaar is Nederland het luidruchtigste land van Europa

In de nieuwjaarsnacht verandert het doorgaans strak geregelde Nederland in een onherkenbaar inferno. Waardoor gaan de remmen zo los dat de kosten de spuigaten uitlopen en van links tot rechts de roep om een vuurwerkverbod meer gehoor krijgt?

Medewerkers van Vuurwerkfabriek A.J. Kat zijn bezig met het samenstellen van vuurwerk. Leiden, 1923.Beeld Nationaal Archief/ Collectie Spaarnestad

Wie weleens in Nederland woonachtige buitenlanders spreekt, weet dat ze dit land in de eerste nacht van het nieuwe jaar ‘nauwelijks terug kennen’– dat ze versteld staan van het Nederland dat ze dán te zien krijgen: grootproducent van gegil en gekrijs, explosies en rookwolken, knalhard het luidruchtigste land van Europa.

Nergens investeren particulieren nog meer in vuurwerk dan in de noordwesthoek aan de Noordzee. Voor buitenlanders die bombardementen hebben meegemaakt, kan de Nederlandse nieuwjaarsnacht traumatisch zijn. Degenen die opstanden hebben meegemaakt, denken soms dat de revolutie is uitgebroken (één expat riep een keer spontaan: ‘het leger is met ons!’), anderen geloven simpelweg hun ogen niet.

Stoepje geveegd

De rest van het jaar zien ze een land waar het openbare leven zich kenmerkt door een afwezigheid van excessen, waar mensen – wereldwijd geen gewoonte – zich in het openbaar voortdurend inhouden. Ze associëren dit land met flink wat geschreven en ongeschreven regels waar inwoners zich in grote meerderheid aan houden, met een niet aflatende stroom waarschuwingen en verzekeringen tegen gevaar. In dit land valt het woord ‘veiligheid’ veel en vaak. Voortdurend lijken inwoners bezig risico’s uit te bannen.

Veiligheid is in Nederland een brééd gedeeld streven. Autogordels zijn bijna overal verplicht, maar alleen in Nederland, Duitsland en de Scandinavische landen worden ze door bijna iedereen gedragen. In landen waar mensen autogordels dragen loop je weinig risico op de stoep in een gat te stappen en worden alle trottoirs netjes geveegd. Maar op de eerste ochtend van het nieuwe jaar liggen Nederlandse trottoirs er minder netjes bij. Elk jaar weer moeten veel mensen slikken als ze hun straat bij daglicht zien. Daarbij komen de berichten hoeveel er elders in Nederland is misgegaan. De jaarwisseling 2019-2020 was opnieuw een gedenkwaardige: 4.380 keer moest de brandweer uitrukken, een recordaantal hulpverleners werd belaagd, en wederom vielen door vuurwerk dodelijke slachtoffers.

Het is verleidelijk te stellen dat excessen in de Nederlandse nieuwjaarsnacht voortvloeien uit een cultuur van restricties en voorschriften. Wie het freudiaans bekijkt, kan betogen dat mannen die ‘de krijger in zichzelf’ voortdurend aan banden moeten leggen, smachten naar die ene nacht per jaar waarin de guerrilla op straat zijn gang mag gaan. Stoom afblazen, de remmen losgooien, uit de band springen: het zijn uitdrukkingen voor hetzelfde verschijnsel. Het manifesteert zich niet alleen met Oud en Nieuw. Buitenlanders verbazen zich ook over taferelen op Koningsdag, of, ten zuiden van de Maas, met carnaval – moderne Nederlanders gaan op dat soort dagen stukken verder dan hun voorvaderen op de schilderijen van Jan Steen.

Behoefte aan gevaar

Maar anders dan op Koningsdag kan Nederland in de nieuwjaarsnacht gevaarlijk zijn, want dan spelen de inwoners met vuur. Al sinds de Oudheid constateren wijsgeren dat ‘spelen met vuur’ de nummer één is onder de menselijke liefhebberijen. In hun kielzog kun je betogen dat juist op plekken waar ze constant bezig zijn ‘gevaar’ uit te bannen, ‘gevaar’ een behoefte kan worden.

Problematisch aan de hypothese dat vuurwerk in Nederland een vorm van ‘compensatie’ is - dat Nederlanders zich tijdens de jaarwisseling tegoed doen aan iets wat ze anders tekort komen - is dat uit onderzoek blijkt dat ‘een stille meerderheid’ van de Nederlanders helemaal niet van vuurwerk houdt, en dat meer dan de helft inmiddels voor een vuurwerkverbod is. De liefhebbers zijn ondertussen almaar méér gaan ‘compenseren’: de afgelopen twee decennia sneuvelde het ene verkooprecord na het andere.

Er zijn mensen die ook hier polarisatie zien, en een kloof tussen hoger- en lageropgeleiden. Terwijl tegenstanders mondiger zijn geworden en de politie zich tegen vuurwerk uitspreekt, doen liefhebbers er nog een schepje bovenop. Zo bezien vindt in de nieuwjaarsnacht tegenwoordig een ‘opstand tegen het gezeik’ plaats, en uiten mensen met Extreme Bang Rockets hun boosheid op de belerende elites.

Typisch is echter dat liefhebbers van vuurwerk op erg verschillende partijen stemmen, en dat in bijna alle Kamerfracties uitgesproken tegenstanders zitten. Binnen de PVV pleit Lilian Helder voor een vuurwerkverbod, en 54 procent van het PVV-electoraat is het met haar eens.

Eennachtsinferno

Een simpeler verklaring dan de bovenstaande is dat een verschijnsel dat onschuldig en kleinschalig begon, in decennia van rücksichtsloze commercialisering en gebrek aan regelgeving verwerd tot een eennachtsinferno. Omdat vuurwerk in Nederland een vanzelfsprekendheid was geworden, kantelde de publieke opinie langzamer dan een olietanker keert.

Een halve eeuw geleden stond vuurwerk voor Nederlanders doorgaans voor plezier, levendigheid en toenadering. Anno 2020 steunt een ruime meerderheid van de D66-kiezers een vuurwerkverbod. Jan Terlouw is behalve een D66-icoon ook een legendarisch kinderboekenschrijver. In zijn al 64 keer herdrukte Koning van Katoren uit 1971 maakt vuurwerk mensen blij, maar ontzeggen dogmatische regenten hun inwoners de vreugde door het vuurwerk te verbieden. Gelukkig lukt het hoofdpersoon Stach zijn land na zeven moeilijke opdrachten uit de greep van de regenten te bevrijden. Als de Nederlanders van 2020 de fantastische Stach een achtste opdracht zouden mogen geven, zouden ze hem misschien wel vragen onze nieuwjaarsnacht weer leuk te maken, en veilig.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden