Reportage

'Eén keer per jaar geeft de kerk zich over aan frivoliteit'

In den beginne was carnaval een heidens feest. Toen wist de katholieke kerk het in te lijven als opmaat tot het vasten. En inmiddels is de carnavalsmis een vast element.

Het Oeteldonkse rood-wit-geel is rijk vertegenwoordigd onder de bezoekers van de carnavalsmis in de Bossche Sint-Jan.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Rond meerdere kerkgangers hangt zondagmorgen onmiskenbaar een alcohollucht, overblijfsel van de nacht, die zelfs door de wierook niet te verdrijven valt. Een bontgeklede jongen loopt zelfs de kathedraal binnen met een baco in de hand - of is het alleen cola? De kerkbanken puilen uit met carnavalsvierders in vol ornaat; de Oeteldonkse kleuren rood-wit-geel vieren de boventoon.

De carnavalsmis in de kathedrale basiliek van Sint-Jan Evangelist is een absurdistisch spektakel. Het is een merkwaardige mengeling van officiële liturgie (Kyrie en Gloria, Alleluia, geloofsbelijdenis, Agnus Dei, communie) en cabaret, met de plebaan als conferencier.

Komt een vrouw bij de notaris. Ik wil dat mijn as na mijn dood wordt uitgestrooid voor de Albert Heijn. Waarom voor de AH, vraagt de notaris. Dan weet ik zeker dat mijn dochters me twee keer per week komen bezoeken.

Merkwaardig fenomeen

Het is verreweg de drukst bezochte mis van het jaar. De hele Sint-Jan zit vol, zowel schip als dwarsschip. Het is nog drukker dan met Kerstmis. 'We hebben genoten', zeggen twee vrouwen bij het verlaten van de kerk. 'Het was zeer de moeite waard dit jaar.'

Volgens plebaan Geertjan van Rossum is de traditie van de carnavalsmis ontstaan in de jaren zeventig. Een van zijn voorgangers zag met lede ogen aan hoe de Sint-Jan op carnavalszondag vrijwel leeg bleef. Zelfs zijn trouwste parochianen lieten verstek gaan: ze moesten om 11 over 11 Prins Carnaval van het station halen.

Hij besloot tot twee aanpassingen. Hij vervroegde de mis en hij voegde daar carnavaleske elementen aan toe. Dat is een doorslaand succes gebleken, aldus Van Rossem. 'Men kwam massaal in boerenkiel en met rood-wit-gele das naar de Sint-Jan. Het was een gewone eucharistieviering met wat kwinkslagen. Die formule heeft standgehouden.'

Ook elders in het land werden en worden carnavalsmissen gehouden. Het is een merkwaardig fenomeen in de katholieke kerk, waar de bisschoppen de laatste jaren juist veel strenger in de leer zijn geworden. Enkele jaren geleden werden nog diverse liederen van dichter Huub Oosterhuis in de ban gedaan: te populair en niet passend in de liturgie.

If you can't beat them, join them

Volgens Van Rossem zijn ook sommige carnavalsmissen in andere steden en dorpen te ver gegaan. 'Liturgische liederen werden vervangen door carnavalskrakers. Niet de priester deed de prediking, maar Prins Carnaval. Daar houden bisschoppen niet van. De bisschop van Den Bosch heeft gezegd: carnavalsmissen mogen, mits ze de formule van de Sint-Jan handhaven. Alleen tussen de vaste rituelen door is er ruimte voor kwinkslagen.'

In een ver verleden heeft de katholieke kerk het carnaval - feest van drank en losbandigheid - nog proberen te verbieden. Toen dat niet lukte, heeft de geestelijkheid het van oorsprong heidense feest slim ingelijfd. Het wordt gevierd aan de vooravond van de vastentijd, de 40 dagen van vasten en bezinning in de aanloop naar Pasen.

'If you can't beat them, join them', verklaart carnavalsdeskundige Rob van de Laar, voormalig minister-president van de Oeteldonksche Club. 'De kerk heeft het carnaval omarmd en verbonden met het vasten - vandaar de term Vastenavond.'

Ook de carnavalsmis is tegenwoordig een vast onderdeel van het carnavalsfeest. 'Eén keer per jaar geeft de kerk zich over aan frivoliteit', aldus Van der Laar. Eén keer per jaar is het een lachende kerk. Het is een manier om de mensen bij de kerk te betrekken.'

Saamhorigheid

De meeste kerkgangers gaan meer om de sfeer dan om het geloof naar de carnavalmis. 'Voor mij is het gewoon een carnavalstraditie', zegt Bert van Dijk (40) bij de uitgang van de Sint-Jan. 'Ik ben wel katholiek, maar het gaat mij vooral om de sfeer. Superleuk', meent Heleen van Amerongen (23).

Voor Claire van Kuppenvelt (28) en Loes Meeuwissen (25), beiden gekleed in Oeteldonkse jasjes omhangen met brandende lampjes, gaat het toch wel iets verder. 'Carnaval is niet alleen drinken en feesten. Het is ook saamhorigheid, iedereen gelijk, met Oeteldonkers onder elkaar. Dat gevoel heerst ook tijdens de carnavalsmis.'

Ze haasten zich de kerk uit, op weg naar het centraal station om prins Amadeiro XXV af te halen. Anderen duiken buiten de Sint-Jan meteen de kroeg in. Plebaan Van Rossem bij zijn slotwoord: 'Ik hoop u woensdag allemaal in zulke groten getale terug te zien om het askruisje te halen.' Gelach golft door de kerkbanken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden