Een jukebox-democratie is inderdaad niets

Terecht stelt Hans Dijkstal dat gemakkelijk naar de overheid wordt gewezen als het gaat om de veiligheid van de burgers....

In zijn artikel in de Volkskrant van 23 januari levert Hans Dijkstal een interessante bijdrage aan de discussie over de verantwoordelijkheid van overheid en burgers voor de veiligheid van de samenleving. Hij betoogt dat het pleidooi voor meer overheidsbemoeienis en meer en strengere regels, dat zich heeft ontwikkeld in de nasleep van de gebeurtenissen in Enschede en Volendam, met name voortkomt uit te hoge en onjuiste verwachtingen die aan de overheid worden gesteld.

Dijkstal analyseert dat er steeds vaker en steeds gemakkelijker naar de overheid wordt gewezen als de enige verantwoordelijke voor het garanderen van de veiligheid en het welbevinden van haar burgers. Daar heeft hij gelijk in. Verantwoordelijke overheidsfunctionarissen stellen zelf dat de overheid uiteindelijk de totale verantwoordelijkheid heeft en moet hebben. Dat gaat dus verder dan de verantwoordelijkheid voor goede regels en de handhaving daarvan.

Ik ben het zeer eens met Dijkstal dat regels er niet alleen zijn om te worden gehandhaafd door de overheid, maar vooral en in de eerste plaats om te worden nageleefd door burgers zelf. Het is opvallend hoe in sommige commentaren op de tragische gebeurtenissen voorbij wordt gegaan aan de verantwoordelijkheid van de burger als deelnemer aan de samenleving; het gaat dan in eerste instantie om ondernemers die risico's hebben genomen om hun medeburgers aan gevaren bloot te stellen. In een vrije en democratische samenleving moeten mensen op hun verantwoordelijkheden en de consequenties van hun keuzes worden aangesproken.

Dijkstal zoekt ook naar oorzaken voor die neiging de overheid verantwoordelijk te houden voor alles wat er gebeurt. Hij zoekt die met name in de moderne verhouding tussen de burger en zijn overheid. Hier scheiden onze wegen.

Hoe luidt, kort samengevat, zijn redenering? Het geloof in de overheid als hoeder van het wieg tot het graf heeft mensen valselijk doen geloven dat alles maakbaar is. De huidige generatie journalisten, politici, bondsbestuurders en wetenschappers is opgegroeid en opgevoed met het ideaalbeeld van een maakbare samenleving, en zoekt daarom bij elk probleem, bij elk ongeluk, de verantwoordelijkheid bij die almachtige overheid, die immers niet aan de verwachting blijkt te voldoen. De echo van zijn voorganger Bolkestein klinkt door: het zijn de jaren zestig die in allerlei opzichten funest zijn geweest voor Nederland. Progressieve politieke partijen, waaronder D66, zouden mensen het idee hebben gegeven dat de burger altijd zijn zin moet krijgen. Hun streven naar directe democratie heeft geleid tot een jukebox-democratie.

Uit de analyse van de burger die niet alleen naar de overheid maar ook naar zichzelf zou moeten kijken, spreekt nog de liberaal in Dijkstal. Burgers zijn verantwoordelijk voor hun eigen welbevinden, en een overheid moet mensen ook in staat stellen, ja zelfs dwingen, die verantwoordelijkheid te nemen. Tot zover kan ik met hem meegaan. Maar de stelling dat het streven naar mondigheid vanzelfsprekend leidt tot egocentrisch gedrag en uiteindelijk tot teleurstelling in de overheid, deugt natuurlijk van geen kanten. Dat is zeker geen liberale opvatting, eerder conservatisme.

Alleen een conservatief kan het feit dat mensen invloed willen hebben op de wijze waarop ze worden bestuurd, als oorzaak beschouwen van onwenselijke ontwikkelingen in de samenleving. Ik ben er echter van overtuigd dat het precies andersom is: juist doordat we in Nederland burgers nog steeds niet of nauwelijks in staat stellen zélf invloed te hebben op hun bestuur - op de belangrijkste beslissingen over hun directe leefomgeving, op de keuze van hun machthebbers -, juist daardoor schuiven burgers de verantwoordelijkheid voor wat er in de samenleving gebeurt af op de overheid. Mensen die niet betrokken worden, zullen zich uiteindelijk ook niet betrokken gedragen; ze gaan achterover leunen en wijzen bij elke onverwachte gebeurtenis naar de overheid. Die is immers wel vóór hen, maar niet ván hen. Als die bestuurders het zo goed weten, dan moeten zij het ook maar allemaal goed regelen. En dan is het ook niet verwonderlijk dat burgers verhaal willen halen als het fout gaat.

De claimcultuur in Nederland is dus geen gevolg van de politieke wens mensen meer zeggenschap te geven - hadden ze dat maar. Het is veeleer een zichtbaar effect van een overheid die onvoldoende gedragen wordt door haar burgers, er niet in slaagt dat draagvlak te vergroten en niettemin bol staat van pretenties. Het zou helpen als ook de VVD zoekt naar nieuwe wegen om individuele verantwoordelijkheid te vergroten en maatschappelijke betrokkenheid te organiseren.

Dijkstal heeft op één punt gelijk: een jukebox-democratie is niets. Het vervelende van een jukebox is immers dat de keuze zo beperkt is: iemand anders maakte de selectie. Echte democratie lijkt meer op een feest waarbij de band een breed repertoire heeft en de sfeer goed aanvoelt. Nog mooier is het als mensen zelf muziek kunnen maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden