Een joodse begraafplaats met één graf

Dat in de Eindhovense wijk Woensel een joods kerkhof ligt, dankt de stad merkwaardig genoeg aan een dubbele moord. In 1747 brachten onbekenden op de heide tussen Best en Oirschot twee joden om het leven....

Ook in Deurne was een gewelddadige dood aanleiding tot een joods kerkhof, dat overigens niet veel groter is dan een grafzerk. Mensensmokkelaars sloegen in februari 1942 de schedel in van de 16-jarige onderduiker Michael Joseph en begroeven hem in de bossen. Drie jaar later wees een van de moordenaars het graf aan. Joseph werd herbegraven op het protestants kerkhof in het centrum van Deurne. Pas in 1994 bleek dat hij jood was. Voor een symbolisch bedrag kocht de joodse gemeenschap het graf met directe omgeving. Sindsdien bezit Deurne een joodse begraafplaats.

Tussen 1980 en 1983 fotografeerde de Vughtse ingenieur Max Cahen joodse begraafplaatsen en grafstenen in Noord-Brabant. Toen hij in 1995 overleed, bleek zijn collectie uit meer dan 1600 foto's te bestaan. Een groot deel is nu opgenomen in Verborgen in Brabantse bodem. Joodse begraafplaatsen in Noord-Brabant, een lijvige uitgave van de Stichting Zuidelijk Historisch Contact. Samensteller is Jan Bader. Op de bijgesloten cd-rom staan álle foto's van Cahen.

Cahen was de actiefste, maar niet de enige in Brabant die naar joodse begraafplaatsen speurde. Halverwege de vorige eeuw liepen er onderzoeken - vaak op uitnodiging van een streekarchief - die al of niet tot publicatie aanleiding gaven. Ook zij hebben onderdak gekregen in Verborgen in Brabantse bodem waardoor het boek het gevoel geeft een vrij complete inventarisatie te zijn.

Van 28 (voormalige) begraafplaatsen beschrijft Bader - vaak zeer gedetailleerd - de ontstaansgeschiedenis, ondersteund door eeuwenoude documenten en krantenverslagen. Wat opvalt is dat menige joodse begrafenis in de 18de en 19de eeuw door omstanders werd verstoord, zoals in januari 1886 de teraardebestelling van Samuel Catz in Tilburg. 'De rustverstoorders, wier aantal honderden bedroeg, omsingelden het kerkhof. Bij het verschijnen der lijkkist begroette de menige dit met scheldwoorden', schreef de Nieuwe Rotterdamsche Courant, die concludeerde dat de politie machteloos stond.

Grafschennis deed zich vooral in de 19de eeuw al regelmatig voor. In 1835 werd de begraafplaats van Oisterwijk getroffen door 'het omhakken van zarken, het vernielen van graftomben en het tot in de aarde werken tot op de doodskisten'. Meer dan 150 jaar later, in 2001, bekladden onbekenden het kerkhof van Oosterhout (de enige joodse begraafplaats in Brabant en verre omgeving die op Michelinkaarten voorkomt) met hakenkruizen.

Verborgen in Brabantse bodem telt 159 foto's van overwegend zeer oude grafstenen die - hoe paradoxaal het ook klinkt - tot leven komen omdat ze veelal voorzien zijn van biografietjes. De Hebreeuwse teksten zijn zorgvuldig vertaald, symbolen op de grafstenen worden uitgelegd, net als de joodse rituelen rond een begrafenis. Het boek sluit af met de namen van alle joden die tijdens Wereldoorlog II in kamp Vught zijn omgekomen. De lijst - in kleine letter - beslaat twee pagina's.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden