Eén jong, onschuldig meisje leende zich bij uitstek voor Amerikaanse iconografie

Dus op 1 januari 2016 verlopen de copyrights op het Dagboek van Anne Frank, zodat ieder er vrij uit kan putten. Maar misschien ook wel niet.

Dat was de uitkomst van een wat te vaag omkaderde Argos-TV Medialogica (Human/VPRO) over het beeld van Anne Frank door de decennia heen en de gecompliceerde verwikkelingen rond haar nalatenschap.

Dat laatste heeft alles te maken met wat haar vader Otto Frank had bepaald: De Anne Frank Stichting in Amsterdam is er voor educatie van nieuwe generaties, het Anne Frank Fonds in het Zwitserse Basel beheert de copyrights van haar wereldwijde bestseller. In plaats van samen te werken, staan de twee instanties elkaar naar het leven, elk uit naam van Annes erfenis.

Nieuw is die kwestie niet. Onder meer KRO Brandpunt besteedde er eerder dit jaar aandacht aan. Medialogica kwam niet veel verder dan haar gedetailleerd te beschrijven en te spreken met alle partijen. Die lieten zich voor de camera echter niet in de kaarten kijken: Ronald Leopold van de Stichting hield het bij een verklaring op de eigen website. Zijn opponent uit Basel, de als gewiekst afgeschilderde Yves Kugelmann, volstond met de verzekering dat de copyrights op het boek simpelweg nog vele jaren in zijn handen zouden blijven. Het was een van de redenen om in de jaren negentig een herschreven 'definitieve versie' van het dagboek uit te brengen, waarop nieuwe copyrights rusten.

Aan het woord kwam ook Jessica Durlacher, auteur van het theaterstuk Anne, in opdracht van het Fonds, maar bekritiseerd door de Stichting. Het ging nauwelijks over het schisma.

Het originele dagboek, of zelfs maar een facsimile, mocht maar kort worden getoond. Kwestie van rechten.

Tussen die bedrijven door schetste maker Cees Overgauw de transformatie van Anne Frank van oorlogsslachtoffer tot icoon, met mythes omgeven. Daarvoor werd het begrip 'media' voor de gelegenheid iets opgerekt: het beeld van Anne was dit keer niet verschoven door 'slordige' artikelen in kranten, maar de uitkomst van cultureel gestuurde partijen in verschillende werelden.

Hoewel voor het dagboek in Nederland bijna geen uitgever te vinden was, reageerden Amerikanen onmiddellijk na de eerste krantenartikelen over haar en het dagboek. Zes miljoen doden is onvoorstelbaar, maar één jong, onschuldig, gevoelig en intelligent meisje, dat leende zich bij uistek voor Amerikaanse iconografie.

De eerste speelfilm over Anne eindigt eind jaren vijftig met actrice Millie Perkins en het inmiddels beroemde zinnetje 'Ondanks alles geloof ik nog steeds in de goedheid van de mens'. Een citaat dat hoop biedt in een dramatisch verhaal. Maar afkomstig uit een passage waarin ze juist haar wanhoop beschreef.

De hoopgevende versie van Anne werd een symbool, universeler dan alleen voor jodenvervolging. In het Anne Frank Center in New York geeft 'Anne Frank' inmiddels tips aan jongeren hoe om te gaan met trauma's zoals orkaan Sandy, of met pesten op school.

De ware Anne Frank lijkt steeds meer naar de achtergrond verdwenen. Haar originele dagboek is - mede door haar vader - lang geleden al 'pikant' herschreven uit eerdere versies. Stripversies worden bevochten, theaterstukken bedacht door de een en bekritiseerd door de ander. Allemaal uit naam van Anne.

Anne is dood. Maar in de dans rond de tientallen miljoenen die haar dagboek nog jaarlijks opleveren, toont de Anne Frank-industrie zich springlevend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden