AchtergrondDerk Wiersum: een jaar later

Een jaar na de moord op Derk Wiersum: ‘Nog steeds kijken advocaten vaker over hun schouder’

De Orde van Advocaten houdt een dag na de moord een minuut stilte voor Derk Wiersum tijdens een vergadering.Beeld ANP

Door de moord op advocaat Derk Wiersum, die een kroongetuige bijstond in een moordproces, verloor de Nederlandse rechtsspraak zijn onbevangenheid. Nog altijd voelen advocaten de impact. ‘Voorheen kwam gewoon niet in je op dat je vermoord kon worden vanwege je werk.’

Het is 7.37 uur als Derk Wiersum (44) op 18 september 2019 de voordeur achter zich dichttrekt en via zijn voortuin naar zijn Mitsubishi loopt. De advocaat, die sinds januari 2017 kroongetuige Nabil B. bijstaat in het liquidatieproces Marengo, heeft geen idee dat zijn huis in de Amsterdamse wijk Buitenveldert al weken in de gaten wordt gehouden door criminelen. Een avond eerder was hij nog gewoon bij een voetbalwedstrijd van Ajax.

Vrijwel meteen nadat Wiersum naar zijn auto is gelopen, verschijnt er een gedaante in een zwart joggingpak. Volgens getuigen roept de advocaat nog: ‘Godverdomme, donder op!’ Dan klinken er schoten. De schutter rent om 7.38 uur weg.

Het is vrijdag een jaar geleden dat voor het eerst in Nederland een strafrechtadvocaat werd vermoord vanwege het uitoefenen van zijn functie. In de dagen en maanden erna beschrijven juristen die 18de september 2019 als de ‘11 september’ van de Nederlandse rechtspraak, de dag dat de advocaten – maar ook rechters en aanklagers – hun onbevangenheid verloren. Sommigen overwogen met hun vak te stoppen. In Het Advocatenblad verschenen advertenties voor kogelwerende vesten en veiligheidschauffeurs. ‘En opeens dacht ik bij het aannemen van een zaak: zal ik dat eerst even met het thuisfront bespreken? Dat deed ik voorheen nooit’, zei een advocaat in december in de Volkskrant. ‘Als zich nu een liquidatiezaak aandient, sta ik niet te springen’, vertelde een ander.

Hoe is de situatie nu? Zijn de gevolgen nog steeds merkbaar?

Ja, zegt de Amsterdamse deken Evert Jan Henrichs. Als toezichthouder van de Amsterdamse advocaten werd Henrichs kort na de moord meteen gebeld door advocaten die zich eveneens onveilig voelen. ‘Dat acute gevoel van onveiligheid en dreiging is afgenomen’, constateert hij nu. ‘Maar nog altijd is de onbevangenheid van de strafrechtadvocatuur weg. Mensen kijken vaker over hun schouder en worstelen met de gedachte dat een collega vermoord is omdat hij zijn vak uitoefende.’

Rechercheurs deden sporenonderzoek in de buurt van de plek waar woensdagochtend 18 september strafrechtadvocaat Derk Wiersum werd doodgeschoten. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Alerter

Dat gevoel herkent raadsman Robert Malewicz. Hij heeft zich niet echt angstig gevoeld, maar was wel alerter. Zo liep hij enkele weken na de moord door een parkeergarage toen hij ‘twee gastjes met een hoodie’ zag. ‘Het eerste wat door mijn hoofd schoot: hoe zou dat bij Derk zijn gegaan, was dat ook iemand met een hoodie?’

Inmiddels is dat onrustige gevoel weg. Maar, constateert hij, ‘vroeger nam ik vrijwel blind elke zaak aan. Nu kijk ik veel beter naar de context: bij welke criminele organisatie hoort de verdachte en wat is de achtergrond? Daardoor heb ik ook al zaken geweigerd.’ Hij denkt dat dit een blijvend gevolg is van de moord op Wiersum. ‘Voorheen kwam de gedachte dat je vermoord kon worden vanwege je werk gewoon niet in je op.’

Datzelfde geldt voor raadsman Micha Jonge Vos. Zo benijdt hij zijn collega’s in het Marengo-proces niet. Daarin staan zeventien verdachten – onder wie Ridouan T. – terecht wegens een reeks liquidaties. Justitie gaat uit van het scenario dat Wiersum als gevolg van zijn werk in dit strafproces is vermoord. Jonge Vos: ‘Ik zou wel drie keer nadenken als er een vergelijkbare zaak komt waarin ik het verzoek krijg om een verdachte bij te staan. Voorheen zou ik meteen ‘ja’ zeggen. Nu denk ik dat ik ‘nee’ zou zeggen.’

Stoppen met het vak, heeft Jonge Vos niet overwogen. ‘Want het is nog steeds een mooi beroep.’ Hij kent ook niemand die door de moord op Wiersum is gestopt. Datzelfde zegt deken Henrichs. 

Onbehaaglijk

Maar, constateert de toezichthouder van de Amsterdamse advocatuur, er is behalve ‘een onbehaaglijk gevoel en een nare nasmaak’ nog een gevolg voor de beroepsgroep. ‘Inmiddels zie je een soort copycatgedrag: advocaten die bedreigd worden en naar hun hoofd geslingerd krijgen dat niet Wiersum, maar zij vermoord hadden moeten worden.’ Afgelopen jaar kreeg hij acht gevallen onder ogen die hij dusdanig serieus vond, dat hij het OM inschakelde. ‘Voor 18 september 2019 gebeurde dit niet of nauwelijks.’

Om deze ontwikkeling tegen te gaan, stuurde Justitieminister Grapperhaus afgelopen vrijdag een plan naar de Tweede Kamer om de maximumstraf voor mensen die ‘togadragers’ bedreigen te verhogen naar vier jaar, net zoals voor burgemeesters en andere bestuurders. Het is onderdeel van een breder pakket om zware, georganiseerde criminaliteit beter te bestrijden.

Volgens de juristen heeft die strafverhoging vooral een symboolfunctie. Malewicz: ‘Bedreiging is al strafbaar, en komt meestal voort uit frustratie. Ik denk niet dat een iets hogere straf mensen daarvan weerhoudt.’

Politie bewaakte de plek waar woensdagochtend 18 september strafrechtadvocaat Derk Wiersum werd doodgeschoten. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Verbale bedreiging

Zowel Malewicz als Jonge Vos is zelf nooit echt bedreigd in zijn werk. Malewicz: ‘Het is een keertje gebeurd toen ik net was begonnen als advocaat. Een heel klassieke verbale bedreiging door een groep Nigerianen. Al snel bleek dat het hun manier van praten was.’ Maar, voegt Jonge Vos, toe: ‘Als het me nu zou overkomen, zou ik het wel sneller serieus nemen. Vroeger zou een verbale bedreiging zo van me afglijden.’ 

De enige positieve ontwikkeling die de advocaten ‘in het tijdperk na Derk’ ervoeren, is het gevoel dat het OM en de rechtspraak om de beroepsgroep heen gingen staan. ‘Er was sprake van verbroedering’, zegt Malewicz. Volgens deken Henrichs is dat gevoel van verbondenheid er nog steeds. 

Niet alle raadslieden zijn het daar mee eens. Malewicz: ‘In recente grote strafzaken zie je dat de advocaat soms vrij negatief wordt weggezet.’ De raadsman doelt met name op de ontwikkelingen in het Marengo-proces, waarin het OM sommige advocaten beschuldigt van het lekken van geheime informatie naar criminelen. ‘Er wordt wel heel makkelijk een beeld gecreëerd van de advocatuur als verlengstuk van criminelen. Het tegenovergestelde is juist waar: verreweg de meeste advocaten zijn integer. Ik had gehoopt dat de eerder uitgesproken waardering voor de strafrechtadvocaat en de verbroedering tussen procespartijen blijvend zou zijn.’

De dag dat de Nederlandse rechtspraak voorgoed veranderde

Op 18 september 2019 werd Derk Wiersum vermoord. Wat gebeurde er precies die dag? De Volkskrant reconstrueerde de dag dat de Nederlandse rechtspraak voorgoed veranderde. Wiersum stond bekend als een integere en slimme advocaat. Lees hier het profiel over hem: ‘Alles komt goed, maatje’

Komende maandag moeten drie verdachten van de moord op Derk Wiersum voor de rechter verschijnen voor een tussentijdse zitting. Tijdens een eerdere zitting bleek dat een van de verdachten vlak na de moord naar Suriname wilde vluchten. Uit het dossier blijkt bovendien dat een van de auto's die gebruikt is bij de moord allang bij de politie in het vizier was.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden