Analyse Fipronil

Een jaar na de fipronil-crisis: wie krijgt de schuld?

Bijna een jaar na de crisis in de kippenstallen volgt maandag het onderzoeksresultaat: hoe konden miljoenen eieren vervuild worden met fipronil? Dit zijn de vragen die beantwoord moeten worden.

Eieren worden op last van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) vernietigd bij een pluimveehouder. Foto anp

Hoe begon de fipronil-crisis ook alweer?

‘Als je tot zondag zonder eieren kunt leven, dan zou ik dat aanraden.’ Het is op maandag 31 juli 2017 de aftrap van een voedselcrisis die een hele sector aan het wankelen brengt. Freek van Zoeren, bestuurder van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit NVWA, waarschuwt in Nieuwsuur tegen het eten van eieren die zijn besmet met het verboden gif fipronil. Met effect. Supermarkten halen eieren uit de schappen, miljoenen eieren worden vernietigd, honderden bedrijven ‘geblokkeerd’. Bijna een jaar later ettert dat door. Nog altijd mogen negen bedrijven geen eieren leveren.

Maandag presenteert Winnie Sorgdrager, oud-minister van Justitie voor D66, de resultaten van haar onderzoek naar de fipronil-crisis, dat ze deed op verzoek van de minister voor Medische Zorg, Bruno Bruins (VVD), en de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Carola Schouten (ChristenUnie). Later dit jaar volgt nog een onderzoek dat de onafhankelijke Onderzoeksraad voor Veiligheid van Tjibbe Joustra op eigen initiatief uitvoert.

Wat ging er mis?

De NVWA gaat in juli 2017 op zoek naar het gebruik van fipronil bij pluimveebedrijven. Aanleiding: begin juni is in België fipronil gevonden bij een pluimveebedrijf. Bron is een Nederlands ongediertebestrijdingsbedrijf, Chickfriend. Fipronil is een in de sector verboden gif. Het blijkt toch gebruikt door Chickfriend om bloedluis te bestrijden bij pluimveebedrijven.

Op 22 juli vindt de NVWA fipronil in eieren. Dan begint het sluiten (‘blokkeren’) van pluimveebedrijven. Want er zit gif in voedsel, gif dat daarin niet thuishoort. Daaraan houdt de voedselautoriteit vast, ook al begint een maatschappelijke discussie tussen ‘rekkelijken’ en ‘preciezen’.

Rekkelijken betogen dat fipronil eigenlijk niet schadelijk is voor mensen, zeker niet in de minimale hoeveelheden die in de eieren zijn gevonden. De preciezen – de NVWA, het kabinet, de EU – houden eraan vast dat het gif verboden is en dat gif helemaal niet in voedsel thuishoort, dus ook niet in eieren.

In totaal raken 361 pluimveebedrijven bij het fipronil-schandaal betrokken. Daarvan zijn er inmiddels 247 weer vrijgegeven. Dat betekent dat op het bedrijf geen fipronil meer is en dat het gif ook niet meer in eieren of mest zit. Er zijn nog 105 bedrijven gedeeltelijk geblokkeerd en negen bedrijven volledig.

Wat heeft Sorgdrager onderzocht?

Zij heeft gekeken naar het optreden van alle ‘actoren in de eierketen’. Dat zijn de eierproducenten en hun organisaties, de bedrijven die ongedierte bestrijden, de toezichthouder NVWA, en de ministeries van Landbouw en Volksgezondheid. Iedereen zal ervan langs krijgen, is de verwachting.

Chickfriend is natuurlijk de hoofdschuldige. Dat bedrijf heeft willens en wetens het verboden gif gebruikt en kon, op het moment dat ernaar gevraagd werd, geen deugdelijke administratie laten zien wáár het gebruikt was. Er wordt strafrechtelijk onderzoek gedaan naar het bedrijf en de uitbaters. Ook bij vliegenbestrijding heeft het bedrijf een verboden middel gebruikt, niet alleen in de pluimveesector maar ook bij de kalverproductie.

De eierproducenten zijn verantwoordelijk voor hun product, de eieren. Voor hen geldt zelfregulering. Dat betekent dat zij in de gaten moeten houden wat ze bij de productie gebruiken en welke middelen de ongediertebestrijders gebruiken. Dat Chickfriend succes beloofde bij de bestrijding van bloedluis, had wantrouwen moeten oproepen, want experts zijn al decennia vergeefs op zoek naar een remedie.

Ook de NVWA, die toezicht houdt op de zichzelf regulerende sector, zal niet vrijuit gaan. Al in november 2016 kwam een anonieme tip binnen over het gebruik van fipronil door Chickfriend. De toezichthouder deed er niets mee. Pas nadat de Belgische autoriteiten in juni vragen hadden gesteld over het bedrijf, heeft de NVWA onderzoek gedaan naar Chickfriend. Daarbij kwam de eerdere tip niet naar boven.

Wat gaat er nu gebeuren?

De kwestie wordt nu politiek. Het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit van Carola Schouten is verantwoordelijk voor de NVWA. Zij is ook verantwoordelijk voor de voedselproductie op het boerenbedrijf. Zodra het voedsel het erf verlaat, is minister Bruno Bruins voor Medische Zorg verantwoordelijk.

Schouten en Bruins zullen zich politiek moeten verantwoorden voor het ontstaan van de crisis, ook al waren zij destijds nog geen minister. De Tweede Kamer zal van hen vooral willen weten hoe zij denken te voorkomen dat zoiets nogmaals kan gebeuren. Hoe kan het toezicht van de NVWA, die op meer vlakken onder vuur ligt, worden versterkt? En hoe moet het verder met de zelfregulering van de pluimveesector, die hier zo opzichtig heeft gefaald?

Die sector op zijn beurt zal met belangstelling lezen hoe Sorgdrager oordeelt over de NVWA. De eierproducenten dagen de toezichthouder voor de rechter om schadevergoeding te krijgen voor de geleden schade, zo kondigden zij eerder al aan. Wijst Sorgdrager de toezichthouder inderdaad aan als hoofdschuldige? Of gaan ook de boeren niet vrijuit, aangezien zij het waren die Chickfriend toegang gaven tot hun stallen, ook nadat het bedrijf weigerde transparant te zijn over de samenstelling van het bestrijdingsmiddel?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.