Een injectie met Tsjechov in het Theater Instituut

Slaap met open ramen, heet het in het liedje. Een frisse lucht 'jaagt ja al je boze dromen op de vlucht'....

Waarom lig ik dan hier met een hoofd daas van de niet gehaalde treinen en nooit bevroed verraad tegen de nieuwe dag aan te hikken? Nee, ik ga ze niet navertellen. Niets zo vervelend als navertelde dromen, tenminste op papier. Zelfs in De avonden, waarin niets te versmaden is, sla ik ze liever over.

Hoe zou dat komen? Mijn halfwakkere ik meent het te weten. Je bent als lezer al verleid tot een verzonnen werkelijkheid. Dan wil je niet ook nog eens worden gedwongen daar weer doorheen te breken. Je voelt je bij een boekendroom in de val gelokt. De schrijver voert je al te ver zijn hoofd in.

Ik houd dus niet van die extra, niet geïntegreerde dimensie, die de hinderlijke gewoonte heeft veelbetekend te zijn, ook dat nog. Maar is de zogenaamde werkelijkheid, de opperlaag zogezegd, eraf gestroopt, dan zit je vanaf het begin in een soort droomwereld met zijn eigen blootliggende, ongerijmde logica. Daar vind je de allerbeste literatuur: Kafka, Beckett, Rulfo.

Literatuur speelt zich af tussen het wilde ongevormde en de beschaving. Zoiets zei Wittgenstein, en zo is het. Schrijvers die zich als dollen uitleven in de opperlaag - ik denk aan Renate Dorrestein of Heleen van Royen - komen om van de clichés en de daarbij behorende lachwekkende gedragenheid.

Intussen lig ik nog steeds van de nacht te bekomen. Zal ik de zwarte kat, die tevreden naast mij ligt te spinnen en wacht op het eerste opstaansteken, het raam uitgooien? Maar tussen droom en daad, nietwaar, en ach, ik houd ook van haar. Er zit niets anders op dan 'kom op' mompelen, de hersenspinsels onder de douche wegspoelen en met behulp van het bruine geluk dat koffie heet de draad van de dag oppakken.

Vermijmerde kopij is geen kopij. 'Weet je al waarover je gaat schrijven?'

Goede vraag. Ik moet aan het werk. Werken wil op zowel zonnig als moeizaam begonnen dagen nog weleens helpen tegen onbestemdheid. Maar hier thuis, in deze bedrieglijke gezelligheid, blijf ik vandaag in geen geval.

Gisteren las ik in de encyclopedie dat Tsjechov volgend jaar honderd jaar dood is. Ik kan snakken naar huiswerk, naar het gevoel van eeuwig student-zijn. Ineens lijkt een dosis Tsjechov onontbeerlijk voor mijn welzijn; was je bijna Tsjechov vergeten! De meeuw van Theu Boermans was stelselmatig uitverkocht, dat heeft ermee te maken. Dat maakt begerig. Mijn laatste Tsjechov is te lang geleden.

D. vertelt door de telefoon over een opera van Peter Eötvös, naar Tsjechovs Drie zusters; hoe prachtig dat was. Het wordt onafwendbaar. Ik moet Tsjechov-waarts. 'Wat ga je van hem lezen?' Maar ik wil niet lezen; ik wil horen en zien, noem het maar zintuiglijk lezen. Hij oppert het plan.

In het Nederlands Theater Instituut aan de Herengracht in Amsterdam kun je video-opnames van oude en nieuwe theatervoorstellingen bekijken. Je belt even, een vriendelijke dichter achter de balie wijst je de weg, alles is overzichtelijk, en voor je het weet zit je in een hokje, met koptelefoon en monitor. Ik heb drie banden verzameld, waaronder een moeilijk af te spelen Kersentuin. Blijven over een Drie zusters uit 1979, van Gerardjan Rijnders, en een nog iets eerdere Drie zusters, van Hans Croiset, zo te zien een televisiebewerking.

Gaat dat zien (eerst bellen!), het worden gouden uren. Twee topregisseurs injecteren me met Tsjechov op z'n sterkst. Er zijn grote verschillen in de interpretatie. Rijnders laat de rollen vervloeien en brengt, zoveel mogelijk, ook expliciete beweeglijkheid in het stuk. Hij creëert een ware tourbillon de la vie; ik herken een jonge Kees Hulst en Joost Prinsen.

Croiset laat de taal juist in haar volle glorie opengaan en werkt zogezegd met close-ups, wat constante, ingetogen maar zeer geladen schoonheid oplevert. Hij heeft een topbezetting met Sigrid Koetse, Petra Laseur en Chrisje Ewert; over schoonheid gesproken.

Ik zou niet graag kiezen. Beide voorstellingen barsten van de visie en het vernuft. Kiezen kan heerlijk zijn, maar niet hoeven kiezen is nog heerlijker. Het mooie is dat deze toneelinjectie niet leidt tot heimwee, toch een gevaar bij oude dingen; eerder tot euforie over het prachtigs dat zich kan voordoen als je gewoon je stoel, je huis, je sores uitkomt. Naast mij in zijn hok zit een student te schateren.

Je kunt in het instituut een broodje eten en uitkijken over een tuin om weer te wennen aan de vigerende kalenderdag. Bij mooi weer kun je die tuin in, maar het regent. Ook goed.

Het kan niet anders of na zo'n excursie dwing je verder het geluk af. Als ik thuiskom ligt, echt waar, een uitnodiging voor een nieuwe Drie zusters van de Toneelgroep Amsterdam op de mat. Toeval of regie? Ik heb drie dochters die met elkaar uit de aard der zaak drie zusters zijn. 'Daar kun je ook over schrijven', zegt D., maar nee. Die horen bij mijn eigenste, particuliere werkelijkheid. Laat die zijn zoals ze is.

Er zit een obstinaat herhaalde claus in Tsjechovs stuk die beroemd moet zijn. Hij komt uit de mond van Masja's steile echtgenoot. Dat we moeten werken, zegt die; van werken komt heil. Voor de adel en gegoede burgerij toen was werken not done; deed je het toch, dan was dat een uiting van progressiviteit of noodzaak. Het ligt in het stuk half om half. De uitersten schuren subtiel langs elkaar. De zusters, werkend of niet, hebben alledrie vooral last van toenemende gevoelens van onbestemdheid. Les: heilstheorieën kloppen nooit.

De dag is voorbij. De gordijnen zijn al dichtgedaan, het slaapkamerraam gaat vannacht wijdopen. 'In je warme bedje, lekker toegedekt, / zul je heerlijk dromen, tot de zon je wekt.'

Zou het? Lieve zusters, waak over mij en mijn geplaagde hoofd. Laat me tollen in onbezorgde malligheid en morgen in het reine wakker worden, een en al oog voor mijn tevreden kat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden