ANALYSEIntensive Care

Een ic-bed is heel wat meer dan een bed met beademingsapparatuur

Een tot intensive care unit omgebouwde kamer in het Erasmus MC. Beeld ANP

Extra bedden regelen is het devies, nu voor half april topdrukte op de ic’s wordt verwacht. Maar alleen bedden is niet genoeg. ‘Het ministerie kan wel 2.000 beademingstoestellen bestellen, maar we hebben bij lange na niet genoeg mensen om die te bedienen.’

In het hele land zijn ziekenhuizen met man en macht bezig met spoed de ic-capaciteit verder te vergroten. Alleen zo zou de verwachte piekbelasting van 2.500 coronapatiënen op intensive cares kunnen worden opgevangen. Maar ‘opschalen’ is niet een kwestie van een bed een afdeling op rollen en het beademingsapparaat inpluggen. 

‘Een ic-bed is een bed, een dokter, een verpleegkundige en apparatuur’, zegt Rik Gerritsen, intensivist in het Medisch Centrum Leeuwarden (MCL) en lid van het crisisbeheersteam dat het opschalen in het Friese ziekenhuis in goede banen moet leiden. ‘Als je een van die vier niet hebt, heb je niks.’

De bedden

Het aantal bezette ic-bedden volgt eerder uur- dan dagkoersen. Hetzelfde geldt voor het aantal beschikbare bedden, dat continu toeneemt. Het moeten er inmiddels meer zijn dan de 1.036 die minister Hugo de Jonge vorige week toezegde, want maandag lagen er al minstens 1.050 patiënten op een ic. Er is wat speling, omdat er 575 zijn gereserveerd voor niet-coronapatiënten. En zaterdag werden de eerste Nederlandse patiënten naar Duitsland overgebracht. 

Maar zonder extra bedden gaat het niet. Waar komen die vandaan? ‘Opschalen betekent afschalen’, zegt intensivist Rik Gerritsen. Zoals overal is de reguliere zorg in het MCL grotendeels afgeblazen. ‘We gebruiken de mensen en de middelen die daardoor vrijkomen voor coronazorg.’

De ic-capaciteit is in Leeuwarden inmiddels uitgebreid van 20 naar 29 bedden. Oude bedden die niet meer werden gebruikt zijn voorzien van nieuwe apparatuur. Op de uitslaapkamer worden nog eens 10 bedden in gereedheid gebracht. Zo lijkt een verdubbeling van de ic-capaciteit – zoals ook landelijk mogelijk wordt geacht tot 2.400 bedden – in het uiterste geval mogelijk. 

In het UMC Groningen (van 36 naar 100 bedden) is op een kinder-ic plaatsgemaakt voor volwassen covid-19-patiënten. Soms is meer nodig. Voor het gebruiken van een leegstaande, oude ic moeten leidingen worden aangelegd voor de  aanvoer van medische gassen, en ict-voorzieningen.

Idealiter is een ic-bed overigens niet een doorsnee verpleegbed, maar eentje dat kan kantelen en dat op alle mogelijke manieren verstelbaar is. De matrassen die erbij horen vind je ook niet bij Ikea: patiënten liggen er wekenlang op en dan moeten doorligwonden worden voorkomen.

De apparatuur

Valt de beademing weg, dan komt de patiënt te overlijden. Vandaar dat de eerste prioriteit nu is zo veel mogelijk apparaten werkzaam te krijgen: dierenartsen hebben er enkelen geleverd, defensie 65, de Nederlandse vereniging voor thuisbeademing kon meehelpen, zelfstandige behandelcentra ook. Machines die normaal worden gebruikt voor anesthesie op de operatiekamer zijn nu zo ingesteld dat ze wekenlange beademing aankunnen.

Lieke Poot is voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Klinisch Fysici, de specialisten die in ziekenhuizen over alle apparatuur gaan. Zij maakt deel uit van de Taskforce IC Inkoop, die al weken op zoek is naar bedrijven en instellingen die spullen kunnen leveren. Ook bij bedrijven staan veel bestellingen uit, zegt zij. Philips leverde er dit weekend al 100, Demcon uit Enschede gaat er 500 maken.

Wat problematisch is: ‘Het is heel lastig garanties te krijgen op die leveringen.’ Nu veel grenzen dicht zijn, is het mogelijk dat apparaten ‘blijven hangen’. Dreigt het mis te gaan, dan belt desnoods de minister zelf erachteraan.

Maar een ic-bed is heel wat meer dan een speciaal bed met een beademingsapparaat ernaast. Poot somt op: ‘Je moet een patiëntmonitoringssysteem hebben, dat onder andere de hartslag, bloeddruk en het zuurstofgehalte in de gaten kan houden. Eén op de vijf ic-patiënten heeft een dialyse-apparaat nodig, omdat ook de nierfunctie overgenomen moet kunnen worden. En dan heeft elke patiënt nog vijf tot tien infuus- en spuitpompen naast het bed staan: voor bijvoorbeeld medicijnen, zouten en vocht.’

Bedenk ook dat al die apparaten weer hun eigen infuuslijnen hebben, hun eigen filters. En hun eigen elektronische installaties. De stroom mag absoluut niet uitvallen, ook al zijn er altijd accu’s die de boel in geval van nood een tijdje draaiende kunnen houden. En, zegt Poot, ‘in feite leggen we een geleidende verbinding tussen het stopcontact en het hart aan, daar wil je geen fouten in maken.’

Ook de luchtdruk is van belang. Die moet op een ic, of een afdeling die daarin nu noodgedwongen is getransformeerd, lager zijn dan de ruimtes eromheen. Zo kan het virus moeilijker ontsnappen.

In Leeuwarden is apparatuur vooralsnog niet het probleem, zegt Rik Gerritsen. Bewakingssystemen, infuuspompen en zelfs beademingsapparaten zijn er vooralsnog voldoende. Mobiele beademingsapparaten die normaal worden gebruikt bij de verplaatsing van patiënten binnen het ziekenhuis hebben nu een vaste plek. ‘En we hebben een paar reserve-apparaten. Maar er zit natuurlijk wel een grens aan.’

Het personeel

Rik Gerritsen van het MCL is uitgesproken: personeel, dat is hét knelpunt. Voor de coronacrisis waren er al te weinig ic-verpleegkundigen. ‘Het ministerie kan wel 2.000 beademingstoestellen bestellen, maar we hebben bij lange na niet genoeg mensen om die te bedienen.’

Want dat is vakwerk. Elke patiënt kent een eigen beademings-optimum. De druk van de ademhaling, de frequentie, de manier van beademen, het is elke keer weer anders, en het vergt continu aanpassing tijdens de opname.

Nood breekt wet: kwaliteitseisen worden al opgerekt. ‘In plaats van één verpleegkundige op één bed kan dat één op drie worden’, zegt Gerritsen. Anesthesiemedewerkers springen bij. Zij krijgen een twee uur durende spoedcursus hoe covid-19-patiënten te verplegen. ‘We kunnen ze wel een kunstje leren, maar dat kunnen ze alleen uitvoeren als ze worden aangestuurd door een echte ic-verpleegkundige die er twee jaar voor geleerd heeft.’

Ook in het UMC Groningen worden zulke spoedcursussen aangeboden. Artsen in opleiding tot gynaecoloog worden getraind in het herkennen van specifieke aspecten van het corona-ziektebeeld, zoals zuurstofgebrek. Alle ic-verpleegkundingen is gevraagd of ze extra willen werken. 

Elders zijn hulptroepen in aantocht. Herintreders melden zich. Het ziekenhuis Gelderse Vallei in Ede krijgt ondersteuning van zes militaire artsen en twaalf verpleegkundigen van Defensie. En toch, zegt Gerritsen, áls die 2.500 patiënten die het RIVM verwacht er daadwerkelijk zullen komen, kunnen de ziekenhuizen dat niet aan. ‘We hebben er simpelweg niet de verpleegkundigen voor.’

En anders?

Het alternatief is volgens Gerritsen onvermijdelijk: (nog) strikter selecteren wie er doorgestuurd wordt naar de ic. ‘Dit is het moment om te beseffen dat we de grens kunnen bereiken van de mogelijkheid om iedereen te behandelen. Daarom moeten we nagaan: wat is het doel van een behandeling: niet doodgaan, of waardig afscheid nemen van het leven?’

Huisartsen benaderen al actief de kwetsbare ouderen uit de praktijk. Om, voor zover dat nog niet duidelijk is, te vragen welke behandeling zij wensen, hoe zij denken over reanimatie en beademing.

Drie weken geleden – de huidige cijfers leken toen nog heel ver weg – stuurde de NVIC een protocol aan alle intensivisten over hoe te handelen als alle ic-bedden in Nederland bezet zouden zijn. In het protocol stelde de intensive care-vereniging voor iedereen van boven de 80 niet meer op te nemen. Hetzelfde geldt voor mensen met kanker en een slechte prognose, voor patiënten na een langdurige reanimatie, voor verkeersslachtoffers voor wie het er slecht uitziet.

Voor veel patiënten is de kwaliteit van leven na een ic-opname zeer beperkt, zegt Gerritsen. Als ze een ic-opname al overleven. ‘Nu kunnen mensen dat in overleg met hun familie nog zelf beslissen. Anders beslissen artsen straks voor hen. Geloof me: de ic is geen leuke plek om dood te gaan. Zeker niet voor covid-19-patiënten die dat vaak zonder hun familie moeten doorstaan.’

Conflict over nieuw systeem dat bedden telt brengt minister De Jonge in lastige positie

Terwijl er naarstig wordt gezocht naar extra ic-bedden is een conflict ontstaan over de uitrol van een nieuw softwaresysteem dat de beddencapaciteit in kaart moet brengen.

Dit moet u weten over het coronavirus

Terwijl het sociale leven stilvalt, wordt er met man en macht gewerkt aan de bestrijding van het coronavirus. Hoe gaat dat in zijn werk? En hoe worden de economie, het klimaat en de cultuursector getroffen? In dit dossier leest u alles wat u moet weten over het virus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden