Een hutje vol verwarring, eenzaamheid en agressie

Helemaal aan de rand van het grote terrein van psychiatrisch ziekenhuis Endegeest in Oegstgeest, vlak voor een brede sloot, is een huisje verrezen....

Van onze verslaggever

Ariejan Korteweg

LEIDEN

Van achter de ramen van het theepaviljoen even verderop kijken nieuwsgierige ogen naar de man die z'n fiets tegen een boom heeft gezet en nu over het pasgemaaide gras naar dat huisje loopt.

Zou je zomaar naar binnen mogen? Aan het dak hangen twee sokken te drogen. Is het huisje misschien bewoond? Vanuit het theepaviljoen kijkt men belangstellend toe als de bezoeker de veranda beklimt en zich over de drempel waagt.

Het interieur wordt beheerst door de stam van de boom. Links is een brits getimmerd, met morsig beddegoed, zo op het oog niet lang geleden nog beslapen. Onder de vloer liggen gebruikte tissues, op planken staan weckflessen met eenvoudige leeftocht: Van Meerendonks spruitjes, Van Meerendonks paprika's, Van Meerendonks groenten naturel. De appelprut is al leeggelepeld.

'Van Meerendonk is een eenzame man die leeft in totale verwarring. Soms voelt hij zich thuis in onze maatschappij, soms geeft hij gehoor aan de roep om zich terug te trekken in zichzelf.' Zo staat het in het programmaboekje van Voor mijn moeder. Omdat Leiden dit jaar Cultuurstad van de provincie Zuid-Holland is, zijn zestien kunstenaars uitgenodigd in dorpen in de omgeving kunstwerken te plaatsen. Opdracht was 'een visie te geven op hun eigen jeugd in relatie tot het gewijzigde landschap'. De onbezorgde kindertijd zou moeten contrasteren met het aangeharkte heden.

Bij Theo van Meerendonk heeft die opdracht nogal wat agressie losgemaakt. Hij is in het voorjaar de door hem verkozen boom te lijf gegaan en heeft alle bladeren afgerukt. Terwijl die nu onder het huisje achter gaas bruin liggen te worden, heeft de boom al weer voor een nieuwe bladertooi gezorgd.

Op een klein tafeltje in de hoek liggen notitieboekjes, klam van het regenwater dat door het gat tussen dak en boomstam vrij spel heeft. Daarin zijn de verwarring en eenzaamheid van de kunstenaar vervat. Een klein boekje is volgeplakt met rouwadvertenties. Een ander boekje bevat op elke pagina foto's van bekende overledenen. Een derde boekje staat vol citaten van beroemdheden als Proust ('Kan niet komen. Leugen volgt') en Descartes, die nog op Endegeest heeft gewoond. Ook Benito Mussolini wordt aangehaald: 'De oorlog is voor de man, wat moederschap is voor de vrouw.'

Waarschijnlijk zijn het dat soort gedachten die Van Meerendonk tot de bouw van het huisje hebben aangezet. Andere schriften bevatten eigen notities. Ze gaan over een man die een schuilplaats nodig heeft, om aan de agressie van de massa te ontkomen. En over de verbijstering die de kunstenaar bespringt als mensen zomaar z'n atelier binnenkomen en foto's van hem willen maken.

Ik heb gekozen om van op afstand mee te doen, schrijft hij met hanepoten: geen zelfmoord, geen pogingen om bekeerlingen te maken of andere ontsnappingsclausules. Maar wel een hut om de behoefte aan stilte te symboliseren.

Knipperend tegen het licht stapt de bezoeker weer op het pasgemaaide gras. Het huisje van Van Meerendonk is ver van de buitenwereld verwijderd.

Bij kasteel Oud Poelgeest, een eindje verderop in Oegstgeest, wordt meteen tegen de ruiten getikt en vermanend met de vinger gezwaaid. Omzichtig wandelt de bezoeker naar de slotvijver, waarin Moritz Ebinger een bliksemflits van plexiglas laat dobberen, die door jonge zwanen als optimale slobberplek wordt beschouwd. Telkens wanneer een zwaan aan z'n kroostocht begint, verdwijnt het kunstwerk onder water. Half op de wal ligt een reuzenbot, tegen een muur van het slot hangt een glanzende ring. Dit alles gezien hebbende wil de bezoeker wegsluipen, maar de slotbewaarder heeft hem in de gaten en komt naar buiten: denk erom, niet fietsen op het landgoed!

Het Groene Hart is in zomerse pracht, veel mooier kan het in moeders tijd niet geweest zijn. In Zoeterwoude-dorp, waar Hans van Bentem in het doodlopende boezemwater drie oorlogsbodems voor anker heeft laten gaan, scharrelen de kippen op straat. In de polder staat een koppel fazanten in gepeins verzonken langs het fietspad, bij het Paardenrusthuis draven Belgische knollen. Vrijwel elke boerderij is van een keurig bordje 'No Work' voorzien.

'Kaas en kunst 't kan nog', zegt het opschrift bij kaas- en zuivelboerderij Rustdam (sinds 1877). In de schuur klinkt het geplok van pingpongende jochies. Ze kijken niet op of om als de bezoeker op een immens grote foto wijst en onhandig vraagt of dit hier de kunst van Martin Riebeek is. De foto toont een idyllische boerderij, net zo mooi als Rustdam - kippen, hooi, dromerig zonlicht, gebogen witte gestalte in een deuropening. Voor de foto een beeld van een zittend jongetje met pet, dat als het ware naar z'n jeugd kijkt.

Buiten tokken de kippen, en ravotten jongetjes in het hooi. Als de werkelijkheid in zo'n blakende conditie verkeert, wat moet je dan nog met verbeelding.

't Geertje even verderop is een zelfkazende pretboerderij, met scharrelvarkens, klompenmakerij en roeibotenverhuur. Ontelbaar veel witte geiten krioelen achter de hekken van de stal. Ze reikhalzen tussen de spijlen naar het lekkerste hooi, voor de allerkleinsten staan de flesjes al klaar. Boven hun koppen zitten de knuffels (officieel: soft sculptures) van Lidy Jacobs ieder op een eigen schommel. De rechter is roze en heeft zoenlipppen en een lange nek. De linker is een zwartwitte gedrongen gestalte, die aan z'n met hooi bedekte voeten te zien al een paar keer voorover is getuimeld. 'Namens de dieren bedankt', meldt de collectebus bij de uitgang van 't Geertje.

Bob Gramsma plaatste bij het gemeentebord Leiderdorp, aan het Jaagpad langs de Leidsche Rijn, een schutting waarop een met gemalen baksteen ingelegde rechthoek is bevestigd, waarop 532 staat. In het gras ligt het bordje met zijn naam er treurig bij. Ook de bijdrage van Batia Suter is een oefening in welwillendheid. Aan de peiler van het viaduct van de A4 over de Rijn bevestigde ze een zalmkleurig spandoek met de beeltenis van Moby Dick. Voor een goed zicht moet je je langs een al tijden niet gereinigd urinoir wringen. De autobanden denderen boven je hoofd als brekende golven over de spleten in de brug.

Op weg naar Rijpwetering passeert de bezoeker, schuin tegenover de kerk van Oud Ade, een met de passer getrokken eilandje waarop één boom groeit. Onder die boom, met z'n voeten in het groen, staat een elandenbambi in camouflagedracht, die zijn kop schuin houdt. 'Voor de moeder' van Elisa van Schie.

Bij kaasboerderij Castelijn in Rijpwetering is de boerin buiten met verstelwerk bezig. Natuurlijk mag het bezoek de stal in. Vanuit een nestkooitje bij de staldeur klinkt de stem van Heintje die z'n moeder bezingt. In de stal, boven de drinkbakken, hangen luchtopnamen van koeien, van zo grote hoogte genomen, dat ze als komma's over de weilanden zijn uitgestrooid. Op andere foto's worden de koebeesten van dichtbij beschenen door een fel licht, dat hen de proporties geeft van de zwarte reclamestier uit Spanje. Met immense zoogdieren, die een groen maanlandschap domineren, plaatst Gerco de Ruijter de omgeving werkelijk in een ander perspectief.

Hoe het eindigt, vertelt het bord op de toonbank van de kaaswinkel van schoondochter Castelijn, een paar meter verderop: Wilt u vers vlees? Woensdag wordt er een koe geslacht. Maar verse kunst is hier niet te bekennen. Kunstenaar Zeger Reyers heeft z'n spullen weggehaald, vertelt de schoondochter en de nieuwe collectie laat al weken op zich wachten.

Voor mijn moeder is een mooi project voor wie een excuus nodig heeft om door het Groene Hart te fietsen.

Voor mijn moeder - zestien kunstwerken in de Leidse regio. Tot 31 augustus. Informatie: Stelling projecten (071 5127568) of Projectbureau Leiden Cultuurstad 97 (071 5143322).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden