Een hoogwatergeul dreigt het Gelderse Varik te omringen met water

Bij het Gelderse Varik moet een hoogwatergeul de voeten droog gaan houden. Alleen kan het dorp dan wel aan alle kanten omringd worden door water, een spookbeeld voor veel inwoners.

Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

'Wij willen niet in een badkuip wonen.' Zo simpel is het, zegt Ernest Cartigny, bewoner van de Achterstraat in Varik. Want dat is wat er dreigt te gebeuren als de plannen voor een omstreden hoogwatergeul in de Waal doorgaan. Dan wordt Varik bij hoog water geen dorp aan, maar in de rivier.

Varik is een mooi oud dorp aan de Waal met een Dikke Toren (de overblijfselen van een middeleeuwse kerk), de eau-de-viestokerij van Lubberhuizen & Raaff, een oude korenmolen en een café aan het water. Woonplaats van Willem den Ouden, de bekende landschapsschilder.

Nu nog kun je vanuit Varik over land naar Tiel en Geldermalsen rijden. Dat verandert als de hoogwatergeul er komt. Dan worden de 1.500 inwoners van Varik en het naastgelegen Heesselt bij hoogwater afgesneden van de rest van het land. Zitten ze op een eiland achter acht meter hoge dijken, alleen nog bereikbaar via twee bruggen.

Het probleem is de bocht. Bij Varik maakt de Waal een U-bocht. Daardoor wordt het water in de rivier opgestuwd, wat voor hogere waterstanden zorgt. De oplossing is de hoogwatergeul waardoor het water sneller weg kan stromen.

Naar goed poldergebruik is voor het maken van het plan een stuurgroep opgericht waarin alle betrokken partijen (Waterschap Rivierenland, de gemeenten Neerijnen en Tiel, Rijkswaterstaat en de provincie Gelderland) zitting hebben.

Artikel gaat verder onder de afbeelding

Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Het is de bedoeling dat zij morgen advies uitbrengen aan de minister van Infrastructuur en Waterstaat, Cora van Nieuwenhuizen. Liefst unaniem, maar daar ziet het niet naar uit, want de meningen zijn scherp verdeeld. Neerijnen is ronduit tegen de hoogwatergeul, het waterschap heeft de voorkeur voor een andere oplossing, Tiel en de provincie zijn voor. Rijkswaterstaat houdt zich op de vlakte.

Het plan voor een hoogwatergeul lag nog op de plank uit het vorige hoogwaterprogramma Ruimte voor de Rivier, vertelt Hans Brouwer, coördinator van de stuurgroep. 'Toen hadden we het niet nodig.' Maar nu Nederland zich moet voorbereiden op nog meer water, is het weer uit de kast gehaald.

De vorig jaar geopende nevengeul bij Nijmegen is een groot succes. Bij Varik zou dat ook kunnen, denkt Brouwer. 'Dit is een logische plek om lucht in het systeem te pompen.'

De bewoners denken daar heel anders over, zegt Cartigny. Voor de nevengeul moet een brede strook grond van ruim 300 hectare worden uitgegraven, dertig tot veertig huizen moeten wijken. Cartigny's eigen huis kan blijven staan, maar de overburen moeten weg.

Samen met bewoners richtte Cartigny een actiegroep op, Waalzinnig, die zich tegen het plan verzet. Een petitie tegen de hoogwatergeul werd door 385 inwoners ondertekend. De mensen zijn bang, zegt Cartigny. Als de dijk doorbreekt, zitten de bewoners als ratten in de val.

Wat hem steekt is dat de geul altijd is voorgesteld als een voldongen feit. 'Het was noodzakelijk, het kon niet anders.' Terwijl er wel degelijk een goed alternatief is: uitgraven van de uiterwaarden in het stroomgebied en hogere dijken.

Tot Cartigny's vreugde heeft Waalzinnig een medestander gevonden in Waterschap Rivierenland, dat ook niet staat te springen om de geul. Het klopt dat de hoogwatergeul de waterstand bij Varik met 40 centimeter verlaagt, zegt heemraad Goos den Hartog.

Maar een investering van 167 miljoen euro waarbij twee dorpen tot eiland worden gemaakt, is een forse prijs die daarvoor wordt betaald. 'Ik kan me de emoties van de bewoners wel voorstellen.' En per se nodig is het niet, benadrukt Den Hartog. 'Met uitgravingen in de uiterwaarden en dijkversterking kan de veiligheid ook worden gegarandeerd.'

Toerisme en recreatie

De grootste voorstander is de provincie Gelderland die in de hoogwatergeul behalve een 'robuuste' bijdrage aan de veiligheid, ook een verrijking ziet. De provincie schetst de toekomstige geul, die naar verwachting maar eens in de vijftien jaar zal onderstromen, als een waterrijk natuurgebied om in te vissen, wandelen en varen. Dat schept mogelijkheden voor toerisme en recreatie, zegt gedeputeerde Bea Schouten (CDA).

Die kansen ziet Teus Kool, SGP-wethouder van de gemeente Neerijnen (waar Varik onder valt), ook heus wel. 'Maar als het gebied dat zelf niet wil, dan moet je van goeden huize komen om te zeggen: daar heb ik niks mee te maken.'

B en W van Neerijnen vroegen de gemeenteraad om advies: die sprak zich unaniem uit tegen de geul. 'Als het voor de veiligheid niet noodzakelijk is, dan willen wij niet zo'n grote ingreep in het gebied', zegt Kool.

Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

De provincie kijkt naar het totaalplaatje, verklaart Schouten. 'Voor inwoners is het lastig een besluit te nemen over zo'n drastische ingreep in hun eigen omgeving. Volgens ons biedt de hoogwatergeul echt de meeste kansen voor de regio.'

Als de stuurgroep inderdaad met een verdeeld advies komt, moet de minister, later dit jaar de knoop doorhakken.

Ook als de hoogwatergeul er wél komt, is de veiligheid van de inwoners van Varik en Heesselt gegarandeerd, beklemtoont heemraad Den Hartog. De dijken rond het dorp worden zo hoog dat bij hoogwater de Betuwe eerder onderloopt dan Varik. 'Het gevaar dat ze met zijn allen verdrinken is er niet.'

Cartigny is daar niet van overtuigd. 'Wat als een schip de inlaat van de geul kapot vaart, zoals is gebeurd bij de stuw van Heumen?' Deskundigen hebben gewezen op het gevaar dat de ondergrond opbreekt onder de hoge waterdruk, waardoor de dijken kunnen verzakken. 'Ik denk niet dat ze nu al kunnen overzien wat er allemaal kan gebeuren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden