Analyse

Een hoogst gevoelige uitruil van belangen

Om de hulp van Turkije te krijgen bij het indammen van de stroom vluchtelingen, moet de EU de poort openen voor Turkije en de Turken. De afspraken en de knelpunten.

Beeld afp

Eindelijk ontstaat er een veilige route voor vluchtelingen naar Europa. Dat zou de belangrijkste winst kunnen zijn van het principeakkoord tussen Europa en Turkije. Maar alles hangt af van de nadere invulling van het plan. De belangrijkste vraag is of Turkije als 'veilig derde land' kan worden aangemerkt waarnaar de vluchtelingen van de Griekse eilanden kunnen worden teruggestuurd. Griekenland heeft als eerste lidstaat besloten van wel en stuurt sinds kort economische migranten terug. Nu Turkije aanbiedt álle migranten terug te nemen, inclusief oorlogsvluchtelingen, rest de vraag of zij er voldoende 'bescherming' krijgen.

Nee, zeggen mensenrechtenorganisaties als Amnesty International en VN-vluchtelingencommissaris Filippo Grandi noemt het plan in strijd met internationale verdragen. Mensen terugsturen op basis van nationaliteit zou kunnen neerkomen op deportatie. Deportatie bovendien naar een land dat bij de ondertekening van het Vluchtelingenverdrag een uitzondering heeft gemaakt voor vluchtelingen uit de regio. Dat betekent dat zij in Turkije geen aanspraak kunnen maken op een permanente verblijfsstatus en burgerrechten als onderwijs en zorg. Hoewel Turkije uitzonderlijk ruimhartig is geweest in de opvang, zijn de vooruitzichten in de uitpuilende kampen erbarmelijk. De meeste vluchtelingen eindigen op straat in de illegaliteit.

Maar volgens Gerald Knaus, directeur van de Duitse denktank European Stability Initiative (ESI), is een deal met Turkije de 'enige redding' voor Europa. Knaus, die geldt als architect van het plan Merkel-Samsom om vanuit Turkije een legale route voor vluchtelingen te creëren, vindt dat mensenrechtenorganisaties over hun bezwaren moeten heenstappen. 'Alsof de situatie voor vluchtelingen in Griekenland nu zo ideaal is? Als het zo doorgaat, zitten er over twee maanden 100 duizend mensen vast in de modder aan de Macedonische grens.'

Alleen Syriërs

Het was geen optie Griekenland en de vluchtelingen aan hun lot over te laten, vindt Knaus. Het grote voordeel van het huidige plan is dat in ruil voor het tegenhouden van vluchtelingen ook grote aantallen legaal naar Europa worden gevlogen. Die uitruil van belangen maakt het plan haalbaar, denkt Knaus. 'De relocatie vanuit de Griekse eilanden mislukte omdat er niets tegenover stond. Er was terecht angst voor een aanzuigende werking.'

'Een veilige luchtbrug zou bovendien een eerste stap zijn naar de mogelijkheid om veilig en legaal een asielverzoek in te dienen van buiten Europa', zegt vreemdelingenadvocaat Barbara Wegelin van Everaert Advocaten.

Turkije heeft de 2,6 miljoen Syriërs die in Turkije verblijven meer rechten beloofd. Een belangrijke verbetering, vindt Kati Piri, Turkijerapporteur namens het Europees Parlement. 'Maar ik maak me vooral zorgen over de bijna 400 duizend niet-Syrische vluchtelingen die ook in Turkije verblijven. Wat betekent de deal voor hen?' Zolang alleen Syriërs welkom zijn op de luchtbrug naar Europa, zullen vluchtelingen uit Afghanistan, Irak of Eritrea alsnog proberen illegaal naar Europa te komen via andere routes.

De tekst gaat verder onder het beeld.

Wat de Europese Unie en Turkije hebben afgesproken

1. Turkije neemt alle migranten terug, die vanaf de Turkse kust met bootjes Griekenland hebben bereikt

2. Voor elke teruggestuurde Syrische oorlogsvluchteling neemt Europa een andere Syrische vluchteling van Turkije over; aan dit hervestigingsbeleid doen EU-lidstaten op basis van vrijwilligheid mee.

3. Uiterlijk eind juni heft de EU de visumplicht op voor Turkse toeristen, die dan zonder rompslomp op het vliegtuig naar Europa kunnen stappen

4. De EU verhoogt de financiële bijdrage aan het leefbaar maken van de Syrische vluchtelingenkampen in Turkije; in plaats van 3 miljard gaat het waarschijnlijk om 6 miljard euro

5. De onderhandelingen over Turkse toetreding tot de EU worden versneld door meer onderwerpen in de besprekingen te betrekken.

Vrij reizen naar Europa

In het beginselakkoord is afgesproken de versoepeling van het Europese visumbeleid voor Turken te versnellen. Er wordt naar gestreefd op zijn laatst eind juni alle visumverplichtingen af te schaffen voor Turken die naar de EU willen reizen.

Oorspronkelijk was het de bedoeling dat dit eind dit jaar zou gebeuren, op grond van afspraken die afgelopen november met Turkije werden gemaakt over de vluchtelingen.

Maar ook hier hebben de EU-landen, net als bij de toetredingsonderhandelingen, er een extra schepje bovenop gedaan om de Turken zo ver te krijgen dat ze de vluchtelingenstroom naar Europa indammen.

De Franse president Francois Hollande wees op de voorwaarden waaraan Turkije moet voldoen om tot een afschaffing van de visa te komen. Een daarvan is, opnieuw, de erkenning van de Grieks-Cyprische regering op Cyprus. Maar premier Davutoglu leek zeker van zijn zaak. Eind juni mogen de Turken zonder visum naar en door het Schengengebied van de EU reizen, zei hij.

Duidelijk is dat Europa en Merkel in het bijzonder ver wilden gaan om de Turkse hulp te krijgen bij het terugbrengen van de illegale vluchtelingenstroom tot vrijwel nul. Afschaffing van de visumplicht voor 74,93 miljoen Turken is een forse concessie.

Hoe gaat dit vallen in Merkels Duitsland en de rest van Europa? In diverse landen manifesteren zich rechts-populistische bewegingen. Zij roepen straks wellicht dat Merkel in een wanhopige poging het ene gat te dichten, een ander gat dreigt te creëren.


Britten eruit, Turken erin?

De top kende maandag rond het middaguur een pikante start. De Britse premier David Cameron arriveerde. 'Het is belangrijk dat we het continent van Europa helpen', zei hij over het vluchtelingenvraagstuk. Het klonk alsof Groot-Brittannië niet bij het continent hoort. Dat was de opzet. Cameron hamert deze maanden elke dag, elk uur voor elke camera op de 'speciale status' van zijn land in Europa, in de hoop dat Britten er in juni voor zullen stemmen in de EU te blijven.

Toen kwam de Turkse premier Ahmet Davutoglu aanrijden. Dit is de tweede Europees-Turkse top in drie maanden, zei hij. Het toont aan hoe onmisbaar Turkije is voor de EU en hoe onmisbaar de EU is voor Turkije. 'Ons continent - dat zijn we allemaal bij elkaar.' En voor wie het toen nog niet begrepen had: 'Turkije is klaar om lid van de EU te worden.'

Het Europese continent bleek een rekbaar begrip bij de twee premiers. Cameron plaatste zich erbuiten, Davutoglu erbinnen. Straks gaan de Britten uit de EU en komen de Turken erin. Het zou tot een ander Europa, een ander continent kunnen leiden.

Twijfels

Zover is het nog lang niet. Turkije gebruikt de vluchtelingencrisis als breekijzer om zijn wens EU-lid te worden weer op de agenda te krijgen. Eind vorig jaar werd besloten de in het slop geraakte toetredingsonderhandelingen te reanimeren. In het nu gesloten beginselakkoord is afgesproken ze te versnellen.

Dit kan op verzet stuiten van Cyprus, dat eist dat Turkije eerst de Grieks-Cyprische regering in Nicosia erkent. Voorts bestaan er al langer in tal van Europese landen, waaronder Frankrijk en Duitsland, twijfels over een Turks lidmaatschap. De Franse oud-president Sarkozy noemde het land te groot, te arm en cultureel te verschillend. Lees: er wonen te veel moslims. Frankrijk en Oostenrijk hebben referenda toegezegd over een Turks lidmaatschap. Die lijken in het huidige klimaat gelijk te staan aan een veto.

Hoewel Turkije altijd een belangrijke speler is geweest in de Europese geschiedenis, krijgt het niet gemakkelijk een plaats toebedeeld op het continent, vluchtelingencrisis of niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden