Een hele Cruijff

Hoe speel je Johan Cruijff en hoe spreek je Betondorps? Voor een tv-serie van de VPRO dompelden de acteurs Ian Bok en Reinout Scholten van Aschat zich onder in het wezen van de legendarische voetballer.

De oudere Johan Cruijff: 'Ik denk dat hij een leuk mens is. Wat een lief joch, dacht ik toen ik naar hem op zoek was.' De jonge: 'Hij gaat snel. Razendsnel. Daardoor is hij nauwelijks te volgen en nauwelijks te vatten.'


Voor de vierdelige VPRO-serie Johan - logisch is anders stelden Ian Bok (de oudere) en Reinout Scholten van Aschat (de jonge) hun eigen Johan Cruijff samen. Eenvoudig was het niet, om talloze redenen, waarvan zijn unieke taalgebruik er een is.


Bok, samenvattend: 'Het was hard werken.'


Scholten van Aschat: 'Hij heeft het mij heel moeilijk gemaakt.'


En hem niet alleen. Ook regisseur Pim van Hoeve maakte een uitgebreide studie van de beste Nederlandse voetballer uit de geschiedenis. Wat hij leerde van Bernhard, schavuit van Oranje en twee eerdere televisieseries die hij regisseerde: 'Je moet niet naar een evenbeeld op zoek gaan. Niemand lijkt perfect op Johan Cruijff.'


Maar hoe maak je hem?


Een grove fysieke gelijkenis is, in eerste instantie, voldoende. Van Hoeve: 'Het slanke gezicht, de kleur ogen, zijn fysieke kenmerken, dat hoort er allemaal ook bij, maar het gaat toch vooral om andere dingen; om zijn spraak en zijn denkwijze.'


Cruijff is voor Van Hoeve in de eerste plaats een man die voortdurend improviseert, zijn gedrag soepel aanpast aan de omstandigheden. Cruijff doet gewoon iets en zijn brein komt daar achteraan, concludeerde de regisseur.


'Hij weet dat als hij improviseert, het uiteindelijk goed komt. Zoals hij voetbalt, praat hij, althans, in interviews. Hij is koel, maar in interviews zie je altijd gespannenheid, alsof hij een wedstrijd speelt. Hij wil scoren. Dat deel van Cruijff wilde ik terugzien. In de screentests merkte ik dat het heel belangrijk was dat de acteurs dat van hem zouden overnemen.'


De keuze viel snel op Ian Bok (41) en Reinout Scholten van Aschat (24), acteurs met een zekere gelijkenis met Cruijff. Bok werkte met Van Hoeve samen in Beatrix, in de rol van prins Claus, en had een hoofdrol in De ontmaskering van de vastgoedfraude. Scholten van Aschat won een Gouden Kalf voor zijn rol in De Heineken Ontvoering.


Ze begroeven zich in zijn leven. Scholten van Aschat bekeek bijna maniakaal interviews met Cruijff, net zolang tot hij het gevoel had dat hij moest afkicken. Fascinerend vond hij ze wel, de interviews, vanwege hun onvoorspelbaarheid.


'Vaak lult hij maar wat en heb je geen idee waar het naartoe gaat. Er is een anekdote waarin zijn vrouw Danny na een groot interview aan hem vraagt hoe het ging en wat hij allemaal heeft gezegd. Al sla je me dood, antwoordde Cruijff.'


Bok deed ter voorbereiding van zijn transformatie hetzelfde als zijn jongere collega. Hij keek meerdere keren naar twee documentaires over Cruijff, Nummer veertien van Maarten de Vos en Un momento dado van Ramon Gieling.


'Ik ben naar hem op zoek gegaan. Dat lijkt makkelijk, met al die dingen die op YouTube staan. Maar wie is hij werkelijk? Zien we dat ook?'


Hij had het gevoel bezig te zijn met een archeologische zoektocht en vertelt over een filmpje dat hij op YouTube vond, een interview met Johan Cruijff nadat hij als trainer van Barcelona de Champions League had gewonnen, in 1992.


'Het is warm in de studio. Op een gegeven moment zegt Cruijff daar iets over, op een manier zoals alleen hij dat kan.' Met de stem van Cruijff: 'Ik zweet me de takken.'


Bok: 'Dat heel bijdehante, dat is hem ook. En ook dat maakt hem zo fascinerend.'


Voor Bok was de taal van Cruijff de sleutel. 'Toen ik auditie deed, dacht ik maar één ding: de ingang is taal, een accent, de melodie van hoe iemand spreekt. Ik heb er een project van gemaakt om bij zijn taal te komen.'


Scholten van Aschat trainde zichzelf dagenlang op de 'tongpunt-r' van Cruijff, de r die hoort bij het staccato-Amsterdams. Betondorps, noemt Bok het accent. Scholten van Aschat: 'Het is héél anders dan Jordanees, dat is veel muzikaler.'


Bok: 'Hij spreekt Amsterdams, maar dat is te algemeen gesteld. Jordanees is zangeriger, Betondorps stuitert meer, is een soort boeven-Amsterdams. En dan is het ook nog eens Cruijffiaans. Hij heeft zijn eigen melodie en zijn eigen opvattingen over grammatica. Zinnen maakt hij bijvoorbeeld zelden af.'


Scholten van Aschat: 'Ook als hij praat, is zijn tempo enorm hoog. Zelf heeft hij wel eens gezegd dat hij sneller praat dan hij denkt en trouwens ook dat hij sneller denkt dan hij praat.'


Bok: 'Het geheim is dat mensen helemaal niet plat willen praten. Ook Cruijff wil alleen maar dat anderen hem verstaan. Er hangt een masker over zijn stem, over zijn strot. Claus wilde ook helemaal niet met een Duits accent praten. Dat maakt het tot een fascinerend spel. De acteur krijgt een instrument aangereikt.'


Waarschuwend: 'Maar het moet wel goed gebeuren, met respect. Met heel veel respect.'


Regisseur Ten Hoeve: 'Op het laatste moment hebben we nog iemand alle teksten van Cruijff laten controleren, op het Cruijffiaans. En dan moet je ook nog oppassen dat het geen persiflage wordt, met alleen maar grappen.'


Bok en Scholten van Aschat hoefden geen voetbalscènes te spelen. Als je Cruijff als voetballer gaat nabootsen, is het einde zoek, zegt Ten Hoeve. 'Bovendien ziet dat er gegarandeerd lullig uit, hoewel Reinout best een aardig balletje kan trappen.'


Uitgebreid bestudeerden de regisseur en de acteurs de fysieke kenmerken van Cruijff. Vooral Bok ging ver, ondanks een handicap: 'Want ik ben helemaal geen voetballer.'


In het park probeerde hij 'de versnellingen in zijn lijf' na te bootsen, 'die lichte dans', zonder bal en zonder gêne. Bok wilde het 'ontvlambare in dat lijf' vinden.


'Hoe deed hij dat nou, die sprongen, die versnellingen? Ik ben ze gaan oefenen, zonder bal, buiten. Een zwerverachtig type sloeg me gade. Ik zag hem denken: ik ben misschien maf, zoals ik hier op dit bankje zit, maar die man daar is echt volkomen gestoord.'


Bok zag ook de 'straatmentaliteit' van Cruijff. 'Ja, ook op het veld, als hij voetbalt. Hij danst, hij ontwijkt. Dat is ook doodeng aan zo iemand: waarom ziet hij de klappen aankomen, het gevaar, en een ander niet? Hij ziet het.'


Hij schaart Cruijff in de categorie van Mohammed Ali en Sinatra. 'Het zijn rare mensen, natuurtalenten. Ze zijn zo geboren. Cruijff ook, daardoor kom je niet zo makkelijk bij hem. Daarom is de uitdaging ook zo groot. Hij is tegelijkertijd een gigantisch natuurtalent en iemand die tussen de middag thuis een boterhammetje wil eten. Aan de ene kant heeft hij dat flamboyante, aan de andere kant dat heel gewone. Dat is de balans.'


Daarnaast zag Bok een man die veelvuldig mensen tegen zich in het harnas jaagt. 'Hij heeft in zijn leven op heel wat tenen gestaan, maar hij is het soort mens dat dat niet zo bijster interessant vindt. Ik wil hem niet heilig maken, maar ik denk dat hij vaak handelt uit de overtuiging dat wat hij doet voor iedereen beter is.'


Scholten van Aschat slaagde er 'tot op zekere hoogte' in vat te krijgen op Cruijff. Zijn Cruijff, zegt hij, is meer een interpretatie dan een kopie. De opnamen van Johan waren al begonnen toen het besef doordrong dat Cruijff niet te kopiëren is.


'Ik had ruimte nodig en die kreeg ik gelukkig ook van Pim. De omslag vond plaats toen we ons realiseerden dat we onze eigen Cruijff moesten ontwerpen. Dat is de Cruijff in deze serie geworden. Wauw, dacht ik, ik hoef hem niet na te spelen, ik creëer hem, ik bepaal hoe hij zijn zoontje voorleest. Zo werd hij een personage van mij.'


Leren kennen hebben ze hem nauwelijks. Bok: 'Ik heb op de zolder die Ian Bok heet wat dingen gezocht die zijn te gebruiken voor Johan Cruijff. Ik heb hem niet gesproken, ik ben niet bij hem thuis geweest. Dus om te zeggen dat ik hem heb leren kennen, nee. Maar de bewondering voor hem is gigantisch gegroeid. Dat wel.'


Scholten van Aschat: 'Als acteur hoop je dat mensen vinden dat jij geknipt bent voor de rol; dat je het personage zo naar je toe hebt getrokken dat het erop lijkt dat niemand anders dat had kunnen doen. Een rol als deze is te lastig om dat voor elkaar te krijgen. Cruijff is zó eigen, zó dominant, wat moet je daar nog aan toevoegen? Hij is al een soort personage, een imitatie van zichzelf.'


Johan - logisch is anders is te zien vanaf vanavond om 22.10 uur op Nederland 1, VPRO. Het is het eerste van vier delen.

Trouw aan de psyche




Noodgedwongen legde Pim van Hoeve, de regisseur van Johan - logisch is anders, zichzelf twee beperkingen op. In de serie komen geen nagespeelde voetbalscènes voor, 'dat is gewoon niet te doen'. Voor die momenten worden archiefbeelden gebruikt. Het vierde en laatste deel eindigt in 1996, het jaar waarin Johan Cruijff als trainer wordt ontslagen door Barcelona.


'We hebben ons beperkt tot zijn carrière als speler en als trainer. Als hij stopt als trainer van Barcelona, stopt ook de serie. Zijn zoon Jordi scoort voor Barcelona en krijgt een applauswissel, terwijl Cruijff thuis werkeloos toekijkt. Mooier kan het bijna niet.'


Johan is de vijfde biografie van Van Hoeve, na de tv-series over prins Bernhard, Beatrix, Freddy Heineken en Vincent van Gogh. Net zoals die series is Johan deels gebaseerd op fictie en deels op werkelijke gebeurtenissen.


Centraal in de serie staat niet de voetballer Cruijff, maar de familieman. Zijn vrouw Danny, gespeeld door Bracha van Doesburgh en Elle van Rijn, speelt een cruciale rol. Aan de ene kant is er het gezin van Cruijff, aan de andere kant zijn carrière.


Van Hoeve: 'Tussen die twee zijn voortdurend spanningen. Dat is ons uitgangspunt geworden. Cruijff is op heel jonge leeftijd zijn vader kwijtgeraakt. Daarna is het voor hem altijd zoeken geweest naar een vaste basis. En vanuit die basis, zijn gezin, kon hij excelleren, creatief zijn. Dat heeft hij ook nooit onder stoelen of banken gestoken.'


Dat de feiten geweld aan worden gedaan, zoals Cruijff zelf al vreesde, is volgens Van Hoeve onvermijdelijk. 'Ik heb gemerkt dat je de dingen in elkaar moet steken, anders wordt het te ingewikkeld. Soms betekent het dat je grote stappen moet nemen, maar ik blijf zo trouw mogelijk aan de psychologie van het personage.'


Ongemakkelijk

Het is voor de eerste keer dat Johan Cruijff centraal staat in een grote dramaproductie, overigens tot zijn ongenoegen. Dé Cruijff-film is nog steeds Nummer 14 van Maarten de Vos uit 1972. Over de door zijn schoonvader Cor Coster geproduceerde documentaire was Cruijff wel zeer te spreken. Toch voelde het ook ongemakkelijk, zei hij in Het Parool: 'Ik heb mezelf nu uiteraard al heel wat keren gezien op de televisie en op krantenfoto's. Ik blijf het gek vinden. Ik hou toch zo'n gevoel van: daar sta je naakt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden