Een hart van goud

In het pas geopende Stedelijk Museum Alkmaar is naast de interessante permanente opstelling ruimte gereserveerd voor een wisselende tentoonstelling. De eerste klap is een daalder waard, moet de organisatie hebben gedacht: de eerste tentoonstelling is 'Van Pietje Bell tot Kippenvel, over het bedrijf van de Alkmaarse drukker, boekhandelaar en uitgever...

In 1864 begint onderwijzerszoon Pieter Kluitman zijn bedrijf en drie jaar later verschijnt zijn eerste kinderboek, Een klein klein jokkentje. Kinderboeken waren moraliserend. Het boek eindigt zo: 'Ik heb nu gezien hoeveel leed die jokkentjes kunnen veroorzaken, en ik wil mij niet weder met dat gevaarlijke goedje inlaten.'

Gaandeweg komt het leesplezier meer voorop te staan, getuige het succes van de niet altijd even brave Dik Trom in 1899. Vier uitgevers weigeren het manuscript voordat het bij Kluitman terechtkomt. Het boek valt goed bij toen moderne pedagogen als Jan Ligthart en Theo Thijssen: 'Een fris boek over een echte jongen: met streken maar met een hart van goud.' Anderen waarschuwen voor het gebrek aan normbesef van Dik. Uit het leven van Dik Trom is anno 2000 aan zijn honderdste druk toe.

De zonen van Pieter Kluitman volgen in 1904 hun vader op en richten zich uitsluitend op kinderboeken. Het bedrijf overleeft de crisis in de jaren dertig maar moet bijna sluiten door papierschaarste tijdens de Tweede Wereldoorlog. De uitgave van Afkes tiental van Nienke van Hichtum is een groot succes. Voor de jongere kinderen zijn er voorleesboeken (Hoor, moeder leest voor. . .), voor beginnende lezertjes de serie Ik lees al voor. Doordat één bedrijf uitgeeft, drukt en verkoopt, blijven de prijzen schappelijk.

Kluitman lijkt steeds aan te voelen wat kinderen willen lezen. Een van de meest succesvolle schrijvers uit het fonds is Chris van Abkoude. Zijn Pietje Bell (1914) en Kruimeltje (1923) worden nog steeds gelezen.

Na 1900 is er sprake van een tweedeling: jongens- óf meisjesboeken. Meisjesboeken spelen zich af in de veilige sfeer van familie of school. Wat gegiechel en bakviskattenkwaad, maar aan het eind houdt het 'pittige ding' zich weer keurig aan de regels. Of valt in de armen van een fijne echtgenoot. Zo gaat het in de Lies en Loek-serie van Tine Brinkgreve uit 1927. Clara Brinkgreve, achternicht van drie (schoon)zusters Brinkgreve die veel voor de uitgever schreven, is samenstelster van de tentoonsteling.

De jongens krijgen andere boeken. Flink, nieuwsgierig en dol op avontuur zijn de beschreven kornuiten. Ze gaan Op een rijwiel de wereld rond, met Jules Verne naar de Donau, of bereiden zich voor op de toekomst zoals in Kees maakt carrière van A.D. Hildebrand. Ook de vaderlandse geschiedenis werd voor jongens geromantiseerd.

Prentenboeken (Jo-Jo, het grappige Javaantje, 1931) voor de kleintjes, gezellige gezinsboeken voor meisjes (Het Indische nichtje, 1901) en jongensboeken vol avonturen (Si-Taloe de dessajongen, 1931) worden door de Nederlandse ambtenaren in Indië voor hun kinderen gekocht. Ook thuis in Holland is er veel belangstelling voor, want bijna iedereen heeft wel familie overzee.

Na 1945 produceert Kluitman vele series met als motto 'goed en goedkoop'. In 1949 verschijnt de eerste van zestig delen over de Kameleon, gevolgd door de Marjoleintje-serie, de serie over Floortje en de in 1984 begonnen voetbalserie Snelle Jelle. Nog altijd onderverdeeld in meisjes- en jongensboeken, al gaan steeds meer meisjes ook de spannende boeken, bijvoorbeeld over de Kameleon lezen.

Er is veel te zien uit het archief van Kluitman. De panelen zijn grappig vormgegeven als grote kinderboeken. Er is ruimte voor kinderen om rond te rennen. Er is een leeshoek met moderne en klassieke Kluitman-boeken. Daar zie je gebeuren wat de samenstelstermoet hebben gehoopt: dat de kinderen, nadat ze de tentoonstelling hebben bekeken, neerploffen op een krukje en beginnen te bladeren. En gaan lezen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden