Een halve eeuw zoeken naar judaïca

Meermaals werd hij als jochie opgepakt, toch ontsnapte Jaap van Velzen aan de dood. Onvermoeibaar bracht hij met zijn verzameling het vooroorlogse joodse leven in kaart.

Jaap van Velzen met prinses Beatrix.Beeld EPA

Hij was de zoon van een Amsterdamse standwerker. De joodse Jaap van Velzen werd in 1943 op 12-jarige leeftijd opgepakt. Zijn ouders waren toen al weggehaald. Hij werd naar de Hollandsche Schouwburg gebracht voor transport naar Westerbork en vervolgens naar de vernietigingskampen in Polen. Hij wist te ontsnappen door met een vrouw mee te lopen naar de crèche aan de overkant. Hij zwierf over straat, werd weer opgepakt en ontsnapte opnieuw. In zijn eentje scharrelde hij wekenlang door de Amsterdamse Jodenbuurt waar hij zich schuilhield in leeggeroofde huizen van gedeporteerde joden.

Op een dag besloot hij naar het station te gaan, kocht een perronkaartje van 10 cent (dat geld had hij verdiend met het inleveren van lege flessen) en verschuilde zich op het toilet in een trein. In het Limburgse Blerick stapte hij pas uit, ging te voet verder en klopte bij boeren aan. Hij vertelde dat hij een overlevende was van het bombardement van Rotterdam. Hij mocht klusjes voor hen doen totdat hij weer moest vluchten en in Grubbenvorst terechtkwam. Een pastoor nam hem onder zijn hoede. Bij hem durfde hij pas het echte verhaal te vertellen. De geestelijke zorgde voor een onderduikadres. Toen hij na de oorlog terugkeerde in Amsterdam hoorde hij dat zijn ouders in het kamp waren omgekomen. Zijn verhaal werd nauwelijks geloofd, hij kwam zelfs bij een psychiater terecht. Desondanks vond hij werk en werd vertegenwoordiger van een grote zaak in oude metalen.

Van Velzen vertelde zijn levensverhaal in 2013 aan Het Parool. Op 8 juli overleed hij. Hij stond vooral bekend als een van de grootste verzamelaars van judaïca. Bijna vijftig jaar lang besteedde hij al zijn vrije tijd aan het zoeken naar sporen van de bloeiende vooroorlogse joodse gemeenschap in Nederland. Toen met de aanleg van de metro een einde werd gemaakt aan de Jodenbuurt ging hij steeds gerichter zoeken.

Hij had daarbij oog voor de gewone zaken uit het dagelijks leven: prentbriefkaarten, grammofoonplaten, bladmuziek, sluitzegels, correspondentie, boeken, verpakkings- en reclamematerialen. In 1998 ging zijn collectie van drieduizend foto's van de Jodenbreestraat en omgeving, prenten, gebruiksvoorwerpen als een chanoekalamp, een stoffer en blik voor Pesach, etiketten van warenhuis Gerzon en reclamefolders van joodse firma's naar het Joods Historisch Museum. Er werd de tentoonstelling Liefdewerk oud papier van samengesteld. Later werd ook de collectie boeken en grammofoonplaten van Van Velzen overgenomen, waaronder platen van Johnny & Jones en Louis Davids.Veel van het materiaal zal gebruikt worden voor exposities als Dat is de kleine man... 100 jaar joden in het Amsterdamse amusement, 1840-1940.

Van Velzens kennis van het vooroorlogse joodse leven werd een steeds belangrijker bron van informatie. Hij had een fenomenaal geheugen. Bij elk object had hij een verhaal, zoals over Brutale Coba, de Amsterdamse visvrouw, 'van wie verteld werd dat zij met een rietje in de aars de vissen opblies om ze vers te laten lijken'. Hij adviseerde in 2005 bij de herinrichting van het Nederlands Paviljoen in Auschwitz. In 2009 werd de tentoonstelling Lach... en vergeet! Liedjes van joodse artiesten voornamelijk gebaseerd op zijn kennis en collectie.

In 2014 reikte prinses Beatrix hem de Zilveren Anjer van het Prins Bernhard Cultuurfonds, vanwege zijn inzet voor het behoud van het culturele erfgoed van het vooroorlogse joodse leven in Nederland en vooral die van het joodse proletariaat. 'Ik heb de verzameling ook uit kwaadheid opgebouwd. Om te laten zien dat niet alle joden rijk waren', zei Van Velzen in een reactie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden