Reportage

Een half miljoen spiegels midden in de woestijn

Vandaag begint in Marrakech de eerste klimaattop na het historische akkoord van Parijs van vorig jaar, dat vorige week formeel van kracht werd. Waar staan we met het klimaat, aan het eind van het warmste jaar in de boeken, en wat kunnen we van Marrakech verwachten? En wat doet Marokko zelf eigenlijk aan het klimaat?

Beeld afp

Het is Marokko menens met duurzame energie. Niet ver van Marrakech verrijst de grootste zonne-energiecentrale ter wereld. Klinkt mooi, maar omwonenden morren. Waar moeten zij hun vee nu hoeden?

Hier draafde Lawrence of Arabia op zijn kameel door de woestijn. De Gladiator vocht er in een arena van rood zand. En adellijke families gingen de strijd met elkaar aan in hun Game of Thrones. Ouarzazate, in het zuiden van Marokko, vormde het decor voor een lange reeks woestijnfilms. Je ziet de filmstudio's meteen als je vanuit Marrakech over de Hoge Atlas bent gereden en het stadje binnenkomt.

Het is een naam als een wervelwind, Ouarzazate. Maar het bijzondere is juist: hier waait het bijna nooit. Daarom is de lucht uitzonderlijk helder. Goed voor filmbeelden. En ook goed voor het opwekken van zonne-energie. Want sinds kort bezit Ouarzazate wereldfaam om nog een reden. Het grootste zonnepanelenpark ter wereld wordt hier gebouwd. Het eerste deel, Noor I, werd in februari geopend door de Marokkaanse koning Mohammed VI.

De zonnecentrale in Ouarzazate maakt de wereld in één keer duidelijk dat het Marokko menens is met duurzame energie. De nieuwste ambitie, voor 2030, is om 52 procent van de elektriciteit duurzaam op te wekken. Uit zon, en uit wind: het grootste windmolenpark van Afrika staat óók in Marokko. Voor al deze inspanningen werd Marokko beloond met de organisatie van de wereldwijde klimaattop COP22.

Om bij de zonnespiegels te komen, rijd je Ouarzazate uit, en dan een kilometer of tien door de woestijn. Dan, na een glooiing, opeens: een half miljoen spiegels die het felle zonlicht weerkaatsen. Het is alsof de zon van onder schijnt.

Klimaattop houdt hart vast om verkiezingen VS

Maandag begint in het Marokkaanse Marrakech de eerste klimaattop na het historische akkoord van Parijs van vorig jaar (dat vorige week formeel van kracht werd). Waar staan we met het klimaat, aan het eind van het warmste jaar in de meteorologische boeken, en wat kunnen we van Marrakech verwachten? Lees het volledige artikel hier.

Net als zonnebloemen volgen de spiegels de zon. De zonnestralen worden gebundeld door de spiegels en verhitten een vloeistof in een buis tot 393graden Celcius. Die vloeistof verwarmt weer water, en de waterdamp drijft een generator aan. Geconcentreerde zonne-energie, heet deze manier van energie opwekken. De capaciteit van Noor I is 160 MW, genoeg voor 630.000 inwoners. Als ook Noor II, III en IV af zijn, is het totale vermogen 580MW een wereldrecord.

Uit een schoorsteen kringelt een dun pluimpje. 'Waterdamp', zegt Mamoun Bedraoui, projectmanager bij Masen (Moroccan Agency for Solar Energy). Zo ziet schone energie er dus uit. Geen rokende schoorstenen zoals bij kolencentrales.

'Het was de visie van onze koning te investeren in duurzame energie', vertelt Bedraoui. Masen huist in een provisorisch gebouw tussen de zonnespiegels, maar het portret van de koning ontbreekt niet in de vergaderzaal.

De spiegels van Noor I.Beeld afp

Waarom wilde de koning investeren in zonne-energie? 'De vraag naar energie neemt snel toe in Marokko', zegt Bedraoui, een ingenieur in een vale spijkerbroek en een T-shirt. 'Omdat we geen olie hebben, moesten we 97 procent van onze energie importeren. Nu is de olieprijs laag, maar dat blijft niet zo. Duurzame energie biedt ook kansen voor de Marokkaanse industrie. En het is goed voor het milieu.'

De wereld staat te juichen om de Marokkaanse voortvarendheid. Toch heeft deze centrale voor zonne-energie ook een achterkant. 'Als we de taal van 'schoon' en 'glimmend' en 'vermindering van de koolstofuitstoot' wegkrabben, zien we dat de gevolgen niet anders zijn dan die van de destructieve mijnbouw die plaatsvindt in Zuid-Marokko', schrijft Hamza Hamouchene in een doorwrocht artikel over Ouarzazate. Hij is activist, afkomstig uit Algerije en gespecialiseerd in energiewinning.

Wie profiteert er?

Hamouchene beschrijft hoe grond overgaat van de armen naar de machtigen der aarde. 'Het platteland in het zuiden wordt aangeduid als nutteloos en ongebruikt, en daarom beschikbaar voor groene energie. Maar voor de mensen hier is het weiland waar ze hun schapen hoeden.' Daar komt bij dat voor de productie van geconcentreerde zonne-energie veel water nodig is. 'Men vraagt zich af wat de ratio is achter zo'n keuze in een halfwoestijn', aldus Hamouchene. Voor de landbouw blijft zo minder water over.

En wie profiteert er? Niet de mensen uit de omgeving, meent Hamouchene, maar vooral de Saoedische multinational Acwa Power, de beheerder van de centrale. De Saoediërs krijgen een vaste prijs voor de energie van Masen. Een hoge prijs, want geconcentreerde zonne-energie is duur. Masen verkoopt de energie met verlies aan het Marokkaanse elektriciteitsnet.

Bedraoui weerspreekt die kritiek. Water genoeg, zegt hij, want vlakbij ligt een van de grootste stuwmeren van Marokko. Bovendien heeft geconcentreerde zonne-energie een groot voordeel: ook in het donker wordt energie geproduceerd. De zonnewarmte kan een paar uur worden vastgehouden in gesmolten zout. En zonne-energie duur? Bedraoui weet zeker dat het voor Marokko veel duurder is om energie te importeren. 'De zon is gratis.' En het belangrijkste: de filosofie van Masen is juist niet om zomaar een zonnecentrale neer te planten en de lokale bevolking te laten verrekken. Een eis bij de aanbesteding was dat 30 procent van de werknemers uit de buurt komt. Ook is er een weg aangelegd naar het dorp Tasselment, dat voorheen slechts bereikbaar was per piste. Er is voor drinkwater gezorgd. Kinderen kregen fietsen zodat ze naar school konden.

Maar dat betalen de dorpsbewoners wel grotendeels uit eigen zak.

Masen beheert een fonds gevuld met de opbrengst van de verkoop van de dorpsgronden. 'Dat land was gemeenschapsgrond', legt Bouchra Hassoune uit, bij Masen verantwoordelijk voor lokale ontwikkeling. Wat de dorpelingen hier zelf van vinden? 'Je kunt niet zomaar met hen gaan praten', deelt ze mee.

De Marokkaanse koning Mohammed VI met de Franse Minister Segolene Royal van Energie.Beeld epa

De nieuwe weg naar Tasselment loopt kilometers lang langs de zonnespiegels. Je ziet een toren in aanbouw: 250 meter hoog moet die worden. De spiegels van Noor III zullen er omheen worden gezet, zodat de zonnestralen op de top vallen en daar weer een vloeistof verwarmen. De weg eindigt rond een kasbah, een vesting uit rood zand. Mohamed (26) en twee andere mannen zijn bezig een huis te bouwen. Hij staakt zijn werk onmiddellijk, zet een paar plastic krukjes bij elkaar, plukt munt voor de thee en begint te praten.

Mohamed wil dat de wereld weet van het onrecht dat hem wordt aangedaan, zegt hij. Hij en zijn dorpsgenoten hoopten op werk. 'Maar niet iedereen krijgt de kans bij Masen te werken. Je moet iemand kennen: je vader, je oom, een ander familielid.' In busjes worden de werknemers uit Ouarzazate heen en weer gebracht, vertelt Mohamed. Maar die busjes doen zijn dorp niet aan, dus hoe moet hij op zijn werk komen?

Van drinkwater weet Mohamed, een gewone jongen in een T-shirt, niks. De fietsen kwamen uit China en waren na twee maanden stuk. De nieuwe weg is een verbetering. 'Maar ik vind het eigenlijk de verantwoordelijkheid van de overheid om een weg aan te leggen.'

Sommige dorpsgenoten hebben hun schapen verkocht, vertelt Mohamed, omdat ze geen plek meer hebben om ze te weiden. 'Dáár was de perfecte plaats.'

Ook dit maakt Mohamed boos: de grootste zonne-energiecentrale ter wereld staat nog geen vijf kilometer verderop, maar er zijn mensen in het dorp die geen elektriciteit hebben.

En verder? Er was meer zon de laatste jaren. Zou dat ook komen door Noor?

Sinds de zonnecentrale is alles anders

Het laat zien hoe de mensen hier denken: de zonnecentrale kwam, en toen werd alles anders. Eeuwenlang bouwden de dorpelingen hun huizen van leem, hadden ze tuinen met olijfbomen en munt, plukten ze dadels uit de palmen bij de rivier en hoedden ze hun schapen verderop. Tot in 2009 een bericht van de koning kwam dat hier een grote energiecentrale zou verrijzen. De macht over het gebied werd overgenomen door nieuwelingen van buiten. Van hun goedgunstigheid werden de dorpsmensen afhankelijk.

'Ik had liever gehad dat de zonnecentrale nooit was gebouwd', zegt Said (43), een kleine man met een intelligente blik. Bij hem dezelfde nijd over het gebrek aan werk. Er zijn protesten geweest voor de poorten van de zonnecentrale, vertelt Said. Een deel van demonstranten eindigde in de gevangenis. 'Je kunt iemand geld toestoppen om daar een baan te krijgen. Of je moet vechten. Ik maakte lawaai, ik schreeuwde om een baan. Ik wist: of ik ga naar de gevangenis, of ik krijg werk. Ze zijn bang dat journalisten anders schrijven dat er een arme man is opgepakt.'

Said werkt nu mee aan de bouw van de centrale, in 'de laagste van de laagste van de laagste baan'. 'Ik krijg niet alle uren betaald. Maar als je demonstreert, vlieg je eruit.' Waarom, vraagt hij zich af, zeggen ze dat er een diploma nodig is om de zonnespiegels schoon te maken? 'Dat is goed werk. Dat gaat altijd door. Maar daarvoor halen ze mensen uit Oujda (in het noorden van Marokko, red.). Laten die mensen gewoon in hun eigen streek gaan werken.'

Het land van de zonnecentrale was het bezit van de mensen uit het dorp, zegt Said. Hij haalt papieren om het te bewijzen. 'Maar als de staat iets nodig heeft, neemt hij het.'

In de kamer met de kussens en tapijten in vrolijke kleuren hangt een portret van koning Mohammed VI en zijn familie. 'Ze noemen dit het project van onze heer', zegt Said. Maar het project van de koning - nee. 'Dit kan het project van de koning niet zijn. Wij voelen respect en liefde voor de koning. Maar dit is gewoon een commercieel project.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden