Een groot drama in een klein dorp

De droom van Matthieu Smakman ging op in rook en as nadat zijn whiskeystokerij annex boerderij afbrandde. Hij had bewonderaars, maar ook veel vijanden in het het dorp waar hij was neergestreken. Is de brand aangestoken? En wat is er met Smakman gebeurd?

Beeld raymond rutting

Had Matthieu Smakman maar nooit in een oververhitte bui afslag Exloo van de N34 genomen. Dan was hij ook nooit voor een kop koffie op het terras van café Bussemaker aan de Zuiderhoofdstraat beland. En was zijn oog dus ook niet gevallen op de 295 jaar oude Saksische boerderij met het rieten dak en de schaapskooi, pal tegenover het café. 'Te koop', stond op een spandoek. In een gedachteflits ziet hij het voor zich: hier gaat hij de whiskydistilleerderij beginnen waar hij al een tijdje van droomt.

Twee jaar later rest er van de droom alleen nog rook en as. In de nacht van woensdag op donderdag gaat de whiskystokerij annex boerderij in vlammen op. En Smakman lijkt van de aardbodem verdwenen. Zijn echtgenote, die de nacht heeft doorgebracht bij kinderen in Amsterdam, krijgt geen contact met hem, de politie evenmin. Speurhonden en bemondkapte agenten van de forensische politie doorzoeken de smeulende ruïne, omdat ergens tussen de geblakerde distillatieketels en whiskyvaten mogelijk de resten van een lichaam liggen.

Aangestoken

In de loop van de middag vormen zich langzaam maar zeker de antwoorden op de vragen waarover de tientallen toegestroomde dorpelingen zich het hoofd pijnigen. Is de brand aangestoken? Zo ja, door wie? Door een van de bepaald niet zeldzame vijanden die Smakman in zijn twee jaar in Exloo had gemaakt? Of door hemzelf? En waar is Smakman?

Dat de brand is aangestoken, daarvan zijn de naaste omwonenden wel overtuigd. 'Alles stond vrijwel tegelijkertijd in brand, zelfs het houthok dat zeker vijftig meter van de andere panden staat', zegt Jan Geerts, uitbater van Geerts warenhuis. Donderdagnacht om half drie stond Geerts nog met slaapogen buiten in de vonkenregen, wakker geklopt door de brandweer, die bang was dat de brand zou overslaan naar de omliggende winkels. Alleen dankzij het kordate optreden van de lokale brandweer gebeurde dat wonderwel niet. De boerderij van Smakman was toen al niet meer te redden.

Op de vraag waar Smakman is, lijkt die middag het macabere antwoord te komen: op een meter of tien van de pottenkijkers. Een speurhond slaat aan op een plek in de boerderij, die de politie markeert met een oranje vlaggetje. Tegen het eind van de middag komt een lijkwagen voorrijden. Tussen de afgebrande panden is een lichaam gevonden, maakt de politie bekend. Omwonenden hebben Smakmans echtgenote dan al huilend zien zitten tussen de brandweerlieden. De identiteit van het gevonden lichaam maakt de politie Drenthe evenwel nog niet bekend, waardoor de vraag waar Smakman is nog even openblijft.

Weggelopen uit roman

Zeker is wel dat Matthieu Smakman zo is weggelopen uit een roman van Thomas Roosenboom. Een distilleerder van whisky die zich eigenlijk geen whisky mag noemen. Pleitbezorger van asielzoekers. Slager van het Jaar 1997. Eigenaar van een vliegmaatschappij. Deelnemer aan het tv-programma 'Ik vertrek'. Uitbater van een bed & breakfast in Normandië. Organisator van bruiloften. En pionier van zelfvoorzienende gemeenschappen.

Aan dat laatste herinneren nog het landje met prei, mais, tuinbonen en aardappels, naast de door schermen afgezette plaats delict. Een van Smakmans vele dromen was om in plaatsen als Purmerend, Tynaarlo en Leeuwarden kleine zelfvoorzienende woongemeenschappen te stichten, met eigen energie, water, groente en fruit. Documentairemaker Frans Bromet volgde Smakman bij zijn missie om gemeentes te overtuigen van het heil van wat hij 'nuttig landschap' noemde. Overal wist hij een voet tussen de deur te krijgen, maar overal vertrok hij met ruzie. De gemeenten vroegen in zijn ogen geldwolverig hoge grondprijzen.

Na weer een mislukt gesprek met gemeenteambtenaren, ditmaal in het Drentse Tynaarlo, reed Smakman zwaar overstuur over de N34 terug naar huis. In een fraai portret in het Dagblad van het Noorden, uitgerekend de ochtend van de brand gepubliceerd, vertelt Smakman hoe zijn echtgenote het niet verstandig vond om verder te rijden, en ze daarom de afslag Exloo namen, en op het terras van café Bussemaker belandden.

Tekst gaat verder onder de video.

Beeld raymond rutting

Distilleerderij

Smakman kocht voor 375 duizend euro de boerderij, maakte er een distilleerderij van en begon whisky te verkopen. Dat was tegen het zere been van whiskyfabrikanten, want Smakman liet zijn whisky maar drie maanden rijpen in eikenhouten vaten in plaats van de Europese norm van drie jaar. Hoewel de meeste toeschouwers donderdag hoog opgeven van de kwaliteit van Smakmans drank, was de whisky geen succes. Smakman wilde stoppen met de distilleerderij. De boerderij had hij onlangs weer te koop gezet.

Daarbij zal de twee weken geleden in roze letters op zijn hek gekalkte boodschap 'Ik vertrek' - een verwijzing naar zijn optreden in het gelijknamige tv-programma - niet hebben geholpen. Wie de boodschap op zijn geweten heeft - een vijand, of Smakman zelf - is nog altijd niet duidelijk. Zeker is dat Smakman in Exloo tegen heel wat schenen heeft geschopt. Op Facebook vergeleek hij dorpelingen die zich tegen de komst van asielzoekers hadden uitgesproken vorig jaar met NSB'ers. Woedend waren de reacties. 'Hij was een andere man dan hier in het dorp thuishoort', probeert een inwoner het diplomatiek te verwoorden. 'Hij had de hoogste pet op van zichzelf. Paraderend liep hij door het dorp, zo van, 'Zie mij eens.'

Matthieu Smakman.

Jan Schutrups, uitbater van de maar rakelings aan de vlammen ontsnapte schoenenzaak Schutrups, heeft een heel ander beeld van Smakman. 'Hij was geniaal. Zoveel ideeën. Hij leefde als een jongensboek.'

Frans Bromet noemt Smakman 'de meest ondernemende man die ik ooit heb meegemaakt. Als hij ergens voor ging, dan was het voor 200 procent. Ongelooflijk hoe hij zich bijvoorbeeld op de whisky stortte, terwijl hij daar aanvankelijk helemaal geen verstand van had. Maar hij had een bepaalde manier van doen waarmee hij mensen tegen zich in het harnas joeg. Als iemand een andere overtuiging had, dan ging hij er hard tegenin. En als het overtuigen niet lukte, dan was het einde verhaal. Hij was er niet de persoon naar om water bij de wijn te doen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden