Een graf voor Roel en Lisette

Roel en Lisette Arendshorst uit Groningen waren aan boord van de veerboot, die twee maanden geleden kapseisde in Senegal. Hun familie probeert wanhopig hun lichamen te laten bergen....

Denk je aan Roel en Lisette, denk je aan muziek. Aan Senegal. Concerten in Dakar. Roel (34) was de eerste van de familie Arendshorst die naar West-Afrika trok. Twaalf jaar geleden. Op zoek naar Youssou N'Dour en Baaba Maal. Op zoek naar het verhaal van een rijk verleden en hoop op een betere toekomst.

Honderden cassettes later had hij Lisette (32) ermee besmet. Verlangen broer en zus naar de klanken van de griots, de troubadours van Senegal. Even geen senior beleidsmedewerker bij de provincie Groningen. Even geen communicatie-adviseur voor de Rabobank. Dansen in Dakar.

Op 23 september gaan ze eerst langs hun broertje Marnix in Amsterdam. Zijn 31ste verjaardag. Kletsen over hun reis. Vanuit Gambia met de taxi door Casamance. Naar het Senegalese Ziguinchor. Vervolgens met de veerboot Joola naar Karabane en verder door naar Dakar, de hoofdstad.

Marnix' tweelingzus Alette heeft een slecht voorgevoel. Is de boot wel veilig? Roel stelt haar gerust. De Joola is groot en stabiel genoeg. Van Duitse makelij. Zeewaardig. Pas gerepareerd.

Een dag later komen Roel en Lisette aan in Afrika. Bellen met Roels vriendin Karin. Opwinding. Roel verlangt naar een weerzien met de Joola. Lisette naar haar eerste tocht langs de Casamance. Als het meezit, begeleiden dolfijnen de Joola naar Karabane! Aan boord muziek.

Twee dagen later. Vader en moeder Arendshorst horen over de grootste scheepsramp in de Afrikaanse geschiedenis. Over een gekapseisde veerboot. Over ruim duizend doden in Senegal. Over slachtoffers uit Gambia, Guinee-Bissau, Spanje, België, Frankrijk, Zwitserland.

Groningen.

Aan de andere kant van de lijn Karin. Roel en Lisette waren aan boord. Ze zijn zoek.

Het wachten begint. Op een telefoontje van Roel en Lisette die in Karabane van boord zijn gegaan. Die net als andere toeristen terugdeinsden voor de stampvolle boot. Voor de veertienhonderd passagiers in plaats van de maximaal toegestane vijfhonderdvijftig.

Het hopen begint. Op een telefoontje van de Nederlandse ambassade in Dakar dat ze in een ziekenhuis liggen. Roel is sportief, redt zich overal uit. En trekt Lisette vast mee.

De televisie blijft uit. Vader en moeder willen geen beelden. Geen dode lichamen. Geen huilende nabestaanden. Opdat het slechts berichten blijven. Het gevoel van gek worden niet doordringt. Roel en Lisette moeten over een week pas terugkomen. Hun schone kleren liggen bij Marnix.

Verwarring, machteloosheid, onwerkelijkheid. Woede jegens de Senegalese vissers die met hun kano's maar mensen en lading naar de Joola bleven brengen. Slechts 64 overlevenden worden uit het water gevist. Ruim driehonderdvijftig lijken geborgen. En intussen blijft een telefoontje uit Senegal uit.

Marnix onttrekt zich als eerste aan de verdovende pijn. Staart wezenloos naar een foto van de Joola in de krant. Naar de passagierslijst op internet. Mét Roel en Lisette. Het besef groeit. Het is afgelopen.

Dan komt de volgende klap. De berging wordt gestaakt. Te gevaarlijk. De Joola drijft richting kust. Aan boord bevinden zich nog ruim achthonderd lijken. Kinderen, vastgeklampt aan hun moeder. Een broer en zus uit Groningen.

De boot loopt vast op een zandbank. Ondersteboven, een meter of tien onder het wateroppervlak. Smit International geeft een bergingsadvies. De klus is met de inzet van een paar kraanschepen eenvoudig te klaren. Anderhalve dag werk. Kosten: 2,9 miljoen dollar.

De lichamen zijn echter verloren. In het warme water ontbinden die snel. Smit International stelt een zeemansgraf voor. Dat is netter. Bovendien is het beter broer en zus als goedlachs te herinneren.

De familie sputtert tegen. Ze willen Roel en Lisette terug. Ook in Senegal bidden nabestaanden om de lichamen van hun doden. Maar het geld is op. De kennis ontbreekt. En president Wade is te trots om de hand op te houden. Wie betaalt Smit International?

Wanhopig mailt Marnix naar Kamerleden. Zijn hulpkreet is simpel: urgent, noodhulp voor berging van broer en zus op Joola gewenst. Stel Kamervragen. Hij schrijft naar minister De Hoop Scheffer van Buitenlandse Zaken. Naar minister Remkes van Binnenlandse Zaken. Naar Max van den Berg in het Europarlement. Naar eurocommissaris Nielson voor Ontwikkelingssamenwerking en Humanitaire Hulp. Maak geld vrij uit noodhulpfondsen voor de berging. Steun Senegal.

Marnix belt en schrijft met ambassadeur Van Aggelen in Dakar. Met president Wade van Senegal. Smeekt de lichamen uit de Joola te halen, voordat de boot is geborgen, dan wel erna, als het schip is gelift. Smeekt om Roel en Lisette. Smeekt desnoods om een massagraf op het land.

Kamerleden Koenders (PvdA), Terpstra (VVD), Karimi (GroenLinks) en Europarlementariër Van den Berg (PvdA) ondernemen actie. Stellen vragen. President Wade wijst drie plekken aan als mogelijk massagraf. Maar de geldkraan blijft in Nederland én Europa dicht. Senegal moet zelf geld vragen voor deze ramp.

Eind oktober. De familie gaat naar Senegal. Om te rouwen. Om te praten met nabestaanden. Om de laatste plekken te bezoeken waar broer en zus zijn geweest.

Om het werkelijk te maken.

Daar overleggen ze met Hassan Ba, speciale adviseur van president Wade. Hij drukt hen op het hart dat de ramp met de Joola een drama is voor heel Senegal. Politiek, zoals bij de Russische duikboot Koersk, speelt geen rol. Senegal wil bergen, maar weet niet hoe.

Ze praten met veertig Senegalese nabestaanden, verenigd in de Association Régionale des Familles des Victims du Joola-Ziguinchor (AFV-Joola). Ook zij willen een laatste rustplaats voor hun doden. Geen zeemansgraf.

Dan naar de rampplek. Vijftig kilometer uit de kust. Vijf uur varen via nauwe geulen. Golven. Een straffe wind. Daar kun je niet tegenop. Daar was niet tegen op te boksen.

Allemaal hebben ze persoonlijke dingen voor Roel en Lisette meegenomen. Ook Marnix gooit iets voor zijn broer en zus in het water. Voor Lisette die zeldzame plaat van Little Joe and his Calypsonians die ze als parttime dj zo graag wilde hebben. Voor Roel de rechtsbuiten en de spits van het ijshockeyspel, waarmee ze als jongetjes hele competities uitvochten.

De familie bidt. Strooit bloemen. Neemt afscheid. Na afloop blijft het knagen. Dit is niet afgelopen. Roel en Lisette laten ze niet in de steek.

Terug in Nederland. Opnieuw een klap. De Nederlandse staatssecretaris Van Ardenne-Van der Hoeven voor Ontwikkelingssamenwerking verleent alleen noodhulp als er sprake is van levensbedreigende omstandigheden. Bovendien staan ethische en religieuze aspecten berging van de lichamen in de weg.

De Arendshorsts zijn woest. Natuurlijk zijn er geen levensbedreigende omstandigheden. Ze zijn dood! Allemaal dood! Maar hoe zit het met de achtergebleven familie? Het stilvallen van de economische activiteiten in de Casamance nu er geen bootverbinding is? Het gevaar voor Senegalese vissers? Allemaal levensbedreigende omstandigheden.

Hoezo ethische en religieuze bezwaren? Ook Senegalezen, ook moslims willen hun gestorven zonen en dochters begraven. Waarom roept in Nederland iedereen zo makkelijk dingen over moslims die niet kloppen? Waarom werpt iedereen zich op als gelegenheidsantropoloog? Marnix baalt. Dit is veel te negatief. Waarom niet zoeken naar wat wel mogelijk is? Verdomme Nederland, doe wat! Kom in actie voor je eigen burgers. Toon betrokkenheid met Senegal. Met de slachtoffers.

Roel zei altijd: kan niet, bestaat niet. Het is toch belachelijk. De film Titanic kostte 300 miljoen dollar. De berging van de Joola 2,9 miljoen. Nog geen 1 procent! Maar voor de berging van de Afrikaanse Titanic is geen geld.

Is het geven van een laatste rustplaats eigenlijk een universeel mensenrecht?

Koenders en Karimi stellen weer Kamervragen. Eisen een doorbraak. Opnieuw bestookt Van den Berg de Europese Commissie. Doe alles wat je zou doen wanneer een vergelijkbare ramp voor onze eigen kust zou gebeuren.

Welke noodfondsen zijn aan te boren? Uit het 9de Europese Fonds voor Ontwikkeling krijgt Senegal 203 miljoen euro. Verbetering van transport en infrastructuur is een van de voorwaarden. Kunnen het herstel van de bootverbinding en de berging hieruit worden betaald?

Het wachten is weer begonnen. Op een eerlijk antwoord. Een oplossing. Nederland moet meedenken. Senegal een perspectief bieden. Natuurlijk werkt Buitenlandse Zaken niet tegen. Ze weten niet beter. Ze hebben geen rampenplan. Diplomatie is stroperig. Regels werken vertragend. Maar hier is haast geboden. Voor de lichamen. Voor de rust.

Nabestaanden hebben in Senegal en België al schadeclaims ingediend. Niet voor de berging van de Joola. Voor zichzelf. De familie Arendshorst denkt niet aan geld. Alleen Roel en Lisette tellen. Al het andere is bijzaak. Zoals de Franse actie Un bateau pour le Senegal waarmee sporters, artiesten en politici geld inzamelen voor een nieuwe veerboot. Geef ons de oude boot. Geef ons de lichamen.

Afgelopen zondag. Een herdenkingsbijeenkomst in Groningen. De zoveelste. Vanwege de behoefte aan samenzijn. Voor een laatste eerbewijs. Op zoek naar iets tastbaars. Vandaar de speciale cd voor Lisette met haar favoriete liedjes. Vandaar het fotoboek met Roels hoesfoto's voor Dakar Sound. Voor het ultieme Roel en Lisette-gevoel.

Ruim twee maanden zijn voorbij sinds de 27ste september. Allemaal hebben ze Roel en Lisette beter leren kennen. Hun gebrek aan pretenties. Hun eigenaardigheden. Hun overeenkomsten. Hun muziek. Nooit klonk Etoile de Dakar zo indringend. Zo intens.

De familie gaat door met schrijven. Met bellen, met mailen. Naar het Kuwait Fund en het Saudi Fund for Development, omdat zij ontwikkelingsprojecten in islamitische landen ondersteunen. En misschien ook in Senegal. Naar de bergingsmaatschappijen Halliburton Company (TWA vlucht 800, Atlantische Oceaan, 1996) in Amerika en het Noorse Stolt Offshore (Koersk, Barentsszee, 2000), omdat die misschien ook in Afrika kunnen meehelpen.

Nee, geen contact met een forensisch instituut. Wellicht uit vrees te worden gewaarschuwd voor de vernietigende effecten van tropische wateren op een menselijk lichaam. Natuurlijk, het gevoel zegt dat er van Roel en Lisette niet veel meer over is. Maar je houdt vol. Uit solidariteit met de Senegalese nabestaanden. Uit betrokkenheid met hun doden. Een graf voor Roel en Lisette.

De grootste angst? Dat het maanden gaat duren, net als met de 118 doden van de Koersk. Er niets meer van de lichamen over is, omdat het in Senegal nu eenmaal warmer is dan in de Barentsszee. De inspanningen voor niks zijn geweest. Roel en Lisette voorgoed kwijt zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden