Background

Een gordel vol jihadisten deelt Afrika in tweeën

Een huiveringwekkende strook loopt dwars over de kaart van Afrika. Van helemaal links, in Mauritanië, volgt de jihadgordel nauwgezet de Sahel, de landstreek tussen de Sahara en de subtropen - van de Atlantische Oceaan naar de Rode Zee. Alsof de mannen van Al Qaida en aanverwanten eerst de Grote Bosatlas hebben geraadpleegd, voor ze hun plannen opstelden voor het uitrollen van de heilige oorlog in het noorden van Afrika.

Een islamitische strijder maakt het overwinningsteken.Beeld AFP

De Sahel loopt precies over de frontlijn in het midden van Mali, waar Franse troepen bezig zijn de islamitische extremisten terug te drijven. Iets naar rechts scheert de jihadgordel over het noorden van Nigeria, waar de beweging Boko Haram een Taliban-achtig bewind tracht te vestigen.

In het oosten loopt de Sahel uit in de Hoorn van Afrika. Hier is het onfortuinlijke Somalië voor een deel in handen van Al Shabaab, het lokale agentschap van Al Qaida. Vervolgens hoeven we slechts een zeestraat over te steken om Jemen te bereiken, waar Al Qaida op het Arabisch Schiereiland (AQAP) opereert.

Elders heeft de jihadgordel nog een uitloper: de Maghreb, de kuststrook met Marokko, Tunesië, Libië en Algerije. In dat laatste land pleegden de Noord-Afrikaanse extremisten vorige week een van hun spectaculairste terreurdaden toe nu toe, de gijzeling op de gasinstallatie van BP.

De actie was in zekere zin een uitvloeisel van de strijd in Mali, maar vooral het omgekeerde was het geval: de opmars van de jihadisten in Mali en elders in de Sahel vindt zijn oorsprong in de Algerijnse burgeroorlog van de jaren negentig. Het electoraal succes van het islamistische FIS lokte in 1992 een keiharde reactie van het leger uit. Tien jaar van burgeroorlog volgden, die aan meer dan 150 duizend mensen het leven kostten.

Restanten van de islamitische strijdgroepen, door het Algerijnse leger naar Mali verjaagd, kozen in 2007 een nieuwe, veelzeggende naam: Al Qaida in de Islamitische Maghreb (AQIM). Deze geharnaste militanten zijn de afgelopen jaren uitgewaaierd over de regio en hebben die veranderd in een van de onveiligste gebieden ter wereld - zeker voor loslopende westerlingen.

Tussen 11 september 2001 en 1 januari 2012 hebben jihadisten in de Maghreb en de westelijke Sahel 1288 gewapende acties uitgevoerd (moorden, bomaanslagen, ontvoeringen e.d.). Deze woestijnguerrilla kostte aan ruim tweeduizend personen het leven. Het overgrote deel (1102) van de acties vond plaats in Algerije. Tsjaad (58), Mali (49) en Niger (38) volgen op ruime afstand. Duidelijk is ook de stijgende lijn, van 44 incidenten per jaar in 2004 tot jaarlijks meer dan 175 sinds 2009.

De gebeurtenissen de afgelopen maanden in Mali vormden een nieuw omslagpunt. Opeens dreigde een heel land in handen van de extremisten te komen. Mali zou daarmee de uitvalsbasis zijn geworden voor gewelddadige onrust in minstens zeven omringende landen.

In jihadistische kring leeft het ideaal van een Afrikaans kalifaat dat bestaande staatsgrenzen zal doen verdampen. Waaruit precies de samenwerking bestaat tussen AQIM, Boko Haram, Al Shabaab, AQAP en andere groepen is onduidelijk, maar dat er contacten zijn staat wel vast.

Mr Marlboro
De strijders in de westelijke Sahel verdienen hun geld met criminele activiteiten als mensenhandel en drugssmokkel (cocaïne uit Colombia, bestemd voor Europa). Het brein achter de gijzeling in Algerije, de van AQIM afgesplitste Mokhtar Belmokhtar, dankt aan de smokkel van sigaretten zijn bijnaam, Mr Marlboro.

Vooral ontvoering van buitenlanders levert enorme bedragen op, per westerling worden soms miljoenen geïncasseerd. Het geld wordt onder meer gebruikt voor de aanschaf van wapens. De geslaagde opstand tegen Moammar Kadhafi had als bijeffect dat het wapenarsenaal van de Libische dictator deels in handen kwam van AQIM en andere extremisten.

Een blik in de Bosatlas maakt nog iets anders duidelijk: de jihadgordel loopt dwars door een verpauperd gebied. Landen als Niger, Tsjaad, Mali en Somalië voeren de wereldlijsten van armoede en onderontwikkeling aan. Bevolkingsgroei en kindersterfte zijn hoog, verwoestijning vernietigt de landbouw. Overheden in hoofdstedelijke kantoren laten de rurale gebieden links liggen.

Strijders in MaliBeeld AFP

In de nasleep van 9/11 was het soms bon ton om te beweren dat terrorisme en armoede niets met elkaar te maken hebben (Osama bin Laden was een rijk man, immers), maar de ontwikkelingen in de Sahel en de Maghreb bewijzen het tegendeel. Nieuwe strijders worden gerekruteerd uit de massa van werkloze jongeren, in landen met een falend bestuur. Overal haken de militanten aan bij lokale maatschappelijke onvrede.

De aanval op de Malinese staat begon vorig jaar met een opstand van Toearegs in het verwaarloosde noorden van het land. Naderhand werden de Toearegs opzij gezet door de beter georganiseerde en bewapende moslimmilitanten. Ook de Westelijke Sahara (opgeëist door Polisario) is vruchtbaar terrein.

'Deze mannen zijn zeer gemotiveerd en volstrekt ascetisch', zo citeerde The Guardian Robert Fowler, een Canadese VN-diplomaat die in 2009 vier maanden werd gegijzeld door AQIM. 'Ze zijn gekleed in lompen en hebben niets nodig. Een zak rijst en een gordel ammunitie en dat is het.'

Hij noemde hen 'de meest doelgerichte groep jonge mannen die ik in mijn leven heb gezien', totaal gecommitteerd aan de jihad. Tegen Fowler zeiden ze: 'Wij vechten om te sterven, jullie vechten om terug te kunnen naar je gezin. Wie denk je dat er gaat winnen?'

Extremisten vernielen niet-islamitische heiligdommenBeeld AFP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden