Reportage

Een golf van ongeloof gaat door de zaal, als Rutte zegt dat hij zich niks herinnert

De hele donderdag hing in politiek Den Haag een opgewonden sfeer. Het debat van woensdag over de in het ongerede geraakte verkenningspoging was uitgesteld. Nu zou blijken: had Rutte gelogen?

Mark Rutte (VVD) tijdens het debat over de gelekte stukken van de verkenners. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Mark Rutte (VVD) tijdens het debat over de gelekte stukken van de verkenners.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Verslaggevers die door de gangen rennen, fractieleiders die van pure opwinding rondjes lopen in de plenaire zaal, Rutte die op het katheder slaat en zijn stem verheft, Kamerleden die de handen voor de ogen slaan en kreunen van ongeloof. Er hangt een hoeveelheid elektriciteit in de lucht van het Binnenhof die zelden voorkomt. Dat alles vanwege Omtzigtgate, Ruttegate of verkennersgate, zoals het debat in de loop van de dag genoemd wordt - met afstand het vreemdste debat van de afgelopen jaren.

Die verschillende namen geven meteen het gebrek aan focus weer waaronder dit debat te lijden heeft. Gaat het om wat Kamerlid Pieter Omtzigt is aangedaan, en daarmee om de relatie parlement - regering, zoals Gert Jan Segers (CU) en Lilian Marijnissen (SP) het graag zien? Staat de positie van Mark Rutte als demissionair premier op het spel - de inzet van Geert Wilders (PVV), die zodra het kan een motie van wantrouwen indient? Of is de rol van de verkenners het belangrijkste onderwerp, en moet het proces waarmee de kabinetsformatie begint, drastisch worden herzien, zoals vooral Wopke Hoekstra (CDA) en Sigrid Kaag (D66) lijken te vinden.

Op scherp

Het is aan dat gebrek aan focus te danken dat de impact uiteindelijk wellicht beperkt zal blijven. Terwijl Wilders een dag eerder de boel op scherp had gezet door - geheel in de geest van de afwezige Omtzigt - alle denkbare informatie van de oud-verkenners op te vragen. Wat hij niet kon voorzien was dat hij daarmee ruimte creëerde voor een breed uitwaaierend debat, zo breed dat Rutte er uiteindelijk in lijkt te slagen van zichzelf een verdwijnpunt te maken, dat gemakkelijk over het hoofd kan worden gezien.

Daar ziet het lange tijd niet naar uit. Bij het begin van het debat hangt in de plenaire zaal de wildebeestenlucht waarmee Hans van Mierlo ooit een opgewonden Tweede Kamer typeerde. Wilders fungeert er als spreekstalmeester. Hij citeert uit de ‘s ochtends vrijgegeven aantekeningen van de oud-verkenners van hun gesprek met Rutte: ‘Je moet wat met Omtzigt: minister maken.’ Daar ligt het bewijs op tafel: Rutte heeft wel degelijk met de verkenners over Omtzigt gesproken, terwijl hij dat in de media had ontkend. ‘U heeft keihard gelogen’, zegt Wilders. ‘U heeft geprobeerd een uitstekend maar kritisch Kamerlid onschadelijk te maken. Dat is de ware agenda van de verrotte Haagse politiek.’

En dan is Rutte aan de beurt. Eerst moet een vuiltje worden weggewerkt. Dat hij na de onvrijwillige onthulling van Ollongren tegen de media had gezegd dat hier geen debat over moest komen, was fout, dat wil hij ruiterlijk toegeven. ‘In mijn hoofd knetterde het staatsrechtelijk’, zegt hij.

Dan volgt het meest verrassende moment van de dag. Hoe kan het dat Rutte had gezegd nooit met de verkenners over Omtzigt te hebben gesproken, terwijl nu zwart op wit het tegendeel is bewezen? ‘Ik had de media naar eer en geweten geantwoord. Nu blijk ik toch over hem te hebben gesproken’, zegt de minister-president, tevens fractieleider van de VVD. ‘Maar dat herinner ik me niet.’ ‘Ik vind dat ook ruk’, zegt hij later nog.

Een golf van ongeloof

Een golf van ongeloof gaat door de plenaire zaal. Weer is het zijn geheugen dat de premier op een cruciaal moment in de steek laat, net als eerder bij de dividendbelasting, bij de aanval op Hawija, bij het bezoek van Halbe Zijlstra aan de datsja van Poetin - Jesse Klaver (GL) zal ze in zijn bijdrage allemaal in herinnering brengen.

U heeft gelogen, vindt Marijnissen, en vinden heel veel fractieleiders. Maar Rutte houdt voet bij stuk: hij heeft niet gelogen, zijn geheugen heeft hem in de steek gelaten. Van die lijn zal hij geen centimeter afwijken. ‘Ik sta hier niet te liegen’, herhaalt hij telkens weer. Iemand als minister suggereren is echt wat anders dan het ‘functie elders’ uit de eerder gelekte notities, vindt Rutte ook.

Onthullinkje

In de wereld van Rutte hoeft ‘niet liegen’ niet te betekenen dat hij eerder de waarheid sprak. Dat kiertje tussen waarheid en geheugenfalen moet de Kamer openwrikken om hem in beweging te krijgen. Het lukt niet, ook al vindt Wilders dat Rutte hier ‘staat als Pinokkio met een neus tot in Zuid-Amerika’, noemt Lilianne Ploumen (PvdA) zijn optreden ‘ontluisterend’, is Esther Ouwehand (PvdD) er klaar mee, spreekt Klaver van een ‘vertrouwenscrisis’ en is zelfs de doorgaans gezagsgetrouwe Kees van der Staaij (SGP) ‘aangeslagen’.

Na een vraag van Thierry Baudet (FvD) komt Rutte met een ander onverhoeds onthullinkje: hij hoorde die ochtend al om half acht gehoord dat de naam Omtzigt in zijn gespreksverslag valt, anderhalf uur eerder dan andere fractieleiders. Hoe dat bericht tot hem kwam? ‘Via via’, zegt de premier. Wie via via is, wil hij ook na eindeloos aandringen niet onthullen: ‘Dat is vertrouwelijk’. De hele Kamer dwaalt urenlang achter de premier aan dat zijpad op, dat niet van wezenlijk belang is voor het verdere verloop van het debat. De spanning ebt weg.

De bijdragen van Wopke Hoekstra (CDA) en Sigrid Kaag (D66), geprivilegieerde partners van de VVD voor een volgend kabinet, zijn waarschijnlijk cruciaal voor de nabije toekomst. Ze kiezen er voor Rutte te sparen en zich vooral op het proces te richten, en op de rol van de verkenners. ‘Deze twee weken waren een totale rotzooi’, is de samenvatting van Hoekstra. Als ook Klaver en Segers coulant blijven, lijkt daarmee voor Rutte de kou uit de lucht. Hier wordt aan de toekomst gedacht.

Wat in dit debat ook te zien is: met zeventien fractieleiders, die allemaal hun moment willen pakken, zal het voeren van gecoördineerde oppositie een uitdaging zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden