Een goede wijn is een verkochte wijn

Op een enkeling na hebben alle Duitse wijnbouwers de afgelopen weken hun druiven binnengehaald. Van de vroegrijpe Ortega tot de late Riesling....

Het in limonadeglazen geserveerde vocht heeft de kleur van melk met honing. Na het in hoog tempo consumeren van twee volle glazen overkomt de geoefende drinker iets wat hem nog nooit is overkomen: hij gaat scheel kijken en verliest zijn orientatie. Het uur van de Federweisser heeft geslagen, zegt men in Duitsland.

In de deelstaat Noordrijn-Westfalen, aan de voet van de Drachenfels en met uitzicht op zijn negen hectaren grote wijngoed aan de Rijn vragen we Adolf Pieper hoe zoiets kan gebeuren. 'Wellicht had u dorst en hebt u zich verkeken op het alcoholpercentage', zegt de wijnbouwer. Zelf nipt de expert aan een klein, eenvoudig wijnglas met Federweisser en oordeelt: 'Voortreffelijk dit jaar. Ligt ook aan het vat, natuurlijk.'

Federweisser, 'zo licht als een wit veertje', betekent officieel 'jonge wijn'; een misleidende omschrijving, omdat in tegenstelling tot andere primeur-wijnen, zoals de Franse Beaujolais Primeur, geen sprake is van een 'uitgerijpte' wijn waarbij het rijpingsproces technisch in geforceerd tempo wordt afgedraaid. Federweisser, aldus Duitse wijnkenners, bevindt zich midden in de Sturm und Drang van gisting.

Anders gezegd: de unieke, halfzoete Duitse babywijn is in feite druivenmost, die niet de kans krijgt uit te groeien tot een volwaardige wijn. Halverwege de gisting wordt de drank uit het vat gehaald en koel gedronken. Al vele honderden jaren lang, waarbij het telkens weer ongewis is hoe hoog het alcoholpercentage zal zijn uitgevallen. Met mate gedronken, brengt Federweisser de consument in een eerste klas stemming.

Een gast uit Amsterdam vergeleek de drank onlangs met ranja. Wij lieten hem in de waan en bestelden voor hem gaandeweg een glas bier. De talrijke bijnamen van de jonge wijn zeggen de kenner immers voldoende. Rauscher, Sauser en Brauser bijvoorbeeld. Of Süsskrätzer als het om de zoete Riesling-druif gaat. Omdat uiterlijk en smaak verraderlijk zijn, zag de Teutoonse Obrigkeit zich heel vroeger al genoodzaakt de herbergiers tot maathouden te manen. Hele regio's lagen namelijk in katzwijm nadat de vaten Federweisser waren geleegd.

De moderne Duitser consumeert de jonge en slechts tijdelijk te verkrijgen wijn (medio september tot medio november) eveneens in enorme hoeveelheden. Thans, hoe kan het anders in een land waar zo velen slapeloze nachten hebben omtrent hun constitutie en het milieu, vanwege de positieve gevolgen voor het fysiek. De toegevoegde gist werkt volgens de medische specialisten door in het menselijk lichaam. Veel vitamines-B, mineralen en waardevolle melkzuurbacteriën reinigen het bloed en bevorderen de stoelgang. Federweisser, kortom, ontslakt het vermoeide lijf.

Aan tafel bij Adolf Pieper hebben zich inmiddels zijn zoon Bobbi en kleinzoon Felix gevoegd, allen actief in het familiebedrijf. De firma Pieper bevindt zich in het meest noordelijk gelegen wijngebied van Duitsland, althans tot oktober 1990. Na de Duitse vereniging werden ook de collega's in de voormalige DDR meegerekend, die aan de rivier de Saale in de deelstaat Saksen nog enkele breedtegraden hoger wijndruiven telen.

Het dus op één na noordelijkste wijngebied ligt rondom de Drachenfels, een van de zeven bergen van het Zevengebergte, gezien zijn ligging ook wel de Bonner Alpen genoemd. In totaal twintig hectaren worden door drie families bebouwd, Pieper is de grootste. Om enkele misverstanden direct uit de weg te ruimen verklaart Pieper sr: 'Het maakt wat ligging betreft niets uit of een wijn goed is of slecht.' Zijn zoon Bobbi vult aan: 'Een goede wijn is een verkochte wijn.'

November nadert en de heren hebben alle tijd. Op een enkeling na hebben alle Duitse wijnbouwers de afgelopen weken hun druiven binnengehaald. Het begon al in september met de vroegrijpe Ortega, gevolgd door de Baccus, Kerner, Müller-Thurgau, Grauburgunder, Scheu (een kruising tussen Silvaner en Riesling), Ehrenfelser en Gewürztraminer. Het eindigt deze dagen met de Riesling.

Nóg een wijd verbreid misverstand. De naam Grauburgunder klinkt wat muffig en roept bepaald geen herinneringen op aan vakantie, zon en goede stemming, laat staan aan exotische oorden. Toch is de druif exact dezelfde als die waaruit de Pinot Grigio wordt gemaakt, de modieuze wijn zonder welke geen enkel restaurant er meer bij hoort. Pieper sr: 'Als wij onze Grauburgunder naar de hotels in Bad Godesberg, Bonn of Keulen brengen, horen we vaak: daar heb je de Pinot Grigio van de Drachenfels. Zij weten het dus, de meeste zogenaamde kenners hebben geen idee.'

En nu het toch over de druivensoorten gaat, de Scheu is de eerste 'gedenazificeerde druif' van Duitsland. Pieper ontkent het verhaal, maar een betrouwbaar naslagwerk over Duitse wijnen maakt er melding van; hoe de in 1915 door Georg Scheu gekruiste Silvaner en Riesling in de jaren dertig een groot succes werd en een hoge nazi zijn populariteit dacht te kunnen vergroten door de nieuwe druif naar hem te laten vernoemen. Na de oorlog durfde niemand deze wijn nog te noemen. De naam veranderde weer in Scheurebe (druif van Scheu) en de wijn werd sindsdien één van Duitslands toppers.

Het wijngoed van Pieper ligt er fantastisch bij. De lucht is verzengd van een zoete druivengeur en de zon zorgt voor een echte indian summer, hier Altweibersommer genaamd. De meeste wijnvelden liggen in een glooiing en zijn machinaal, met een speciale tractor, te oogsten. De Riesling groeit echter steil tegen de Drachenfels en moet handmatig worden binnengehaald - een gigantisch karwei en te vergelijken met een moeizame bergbeklimming.

In de omgeving zijn enkele Portugezen en Bosnische oorlogsvluchtelingen nog in de weer met een schaar om de allerlaatste wijnstokken van hun druiven te ontdoen. 'Op een enkele scholier na was geen enkele Duitser dit jaar bereid met oogsten te helpen', zegt Pieper. 'Ze kijken liever naar de tv en halen hun uitkering bij het Arbeitsamt.'

Het probleem waarmee de drie wijnbouwers van het Zevengebergte dit jaar zijn geconfronteerd, gold voor heel Duitsland. Eén keer in de twintig jaar, hooguit, worden de wijnboeren volgens Pieper gedwarsboomd door wilde zwijnen. De wijnoogst van 1996 heeft het geweten. Over een ware plaag van vraatzuchtige dieren gaat het verhaal van Pieper en zijn collega's tot in het zuidelijke Saarland - hét item in de regionale Stammkneipe, vele malen in de lokale pers en uiteindelijk beland in het internationale vakblad New Scientist

Groepsgewijs, vertelt Pieper, gingen de wilde zwijnen de wijnstokken te lijf. 'De laatste weken was het een wedstrijd. 's Nachts deden twintig beesten zich tegoed aan vooral mijn zoete druiven, overdag probeerde ik met twintig man de rest binnen te halen.' Pieper verloor ruim één hectare, bijna 10 procent, ofwel achtduizend liter wijn aan de zwijnen.

Landelijk hebben de in totaal honderdduizend hectaren Duitse wijnbouw dit seizoen eveneens 10 procent minder dan gemiddeld opgeleverd. Het Duitse verbond van wijnbouwers in Bonn schat de oogst redelijk nauwkeurig op negen miljoen hectoliter. De teruggang is overigens niet alleen veroorzaakt door de varkens; ook de relatief slechte zomer speelde een rol. Ter vergelijking: in zowel Italië als Frankrijk wordt de oogst op 58 miljoen hectoliter geschat.

Bepaald geestig is het pleidooi van veel Duitse milieu-activisten voor een strengere jacht op wilde zwijnen. De Duitse vereniging voor natuurmonumenten weet dat het aantal wilde zwijnen explosief is toegenomen als gevolg van de moderne landbouw (grote gebieden zijn niet langer van hekken voorzien) en het mildere klimaat. Deze deskundigen willen een verhevigde jacht. Zij rekenen daarbij buiten de waard, die volgens Pieper gebonden is aan bijna hilarische en vooral kostbare wettelijke voorschriften. Regels die bovendien per deelstaat verschillen.

Over de kwaliteit van jaargang 1996 lopen de meningen uiteen. Zelfs op het wijngoed van Pieper kan niet iedereen het oordeel van de chef onderschrijven, die meent dat het uiteindelijke resultaat na de veel te koude zomer reuze meevalt. Woordvoerder Gerhard Becker van het wijnbouwersverbond spreekt over een 'doorsneekwaliteit'. Begin oktober was hij nog uitgesproken pessimistisch, maar de oktoberzon heeft veel goed gemaakt.

Pieper is een van de 65 duizend wijnbouwers die Duitsland rijk is. In 1989 waren het er nog 77.400. Het aantal banen in de wijnbouw liep in die periode terug met 57 duizend tot 370 duizend en ruim tweeduizend hectaren werden stilgelegd. Deze dalingen geven aan dat er iets mankeert aan de Duitse wijn. De grootste problemen zijn de hoge productiekosten (de prijs), de import en het ondermaatse imago van Duitse wijnen in zowel eigen land als daarbuiten.

Een eenvoudig cijfer zegt voldoende: van de tweeëntwintig liter wijn die de Duitser jaarlijks naar binnen kiept, is meer dan de helft afkomstig van de buitenlandse concurrentie; Italië (importland nummer één), Frankrijk, Spanje en, in toenemende mate, Zuid-Afrika en Latijns-Amerikaanse landen. De Duitse uitvoer daalt daarentegen gestaag van bijna drie miljoen hectoliter in het topjaar 1984 tot 2,2 miljoen hectoliter vorig jaar.

Aan de kwaliteit kan het niet liggen, zeggen de Duitse wijnbouwers zelf.

Franz Werner Michel, secretaris van het Duitse Wijninstituut, specificeert het imagoprobleem: 'Probeert u maar eens iemand in Birmingham of Milwaukee uit te leggen wat een Deidesheimer Herrgottsacker Spätlese, trocken is.' Nu wil het toeval dat uitgerekend dit superproduct, afkomstig uit de Palts, de lievelingswijn is van Helmut Kohl, en dat al zijn buitenlandse staatsgasten een kistje mee naar huis krijgen. Dus in hoge kringen moet de Herrgottsacker wereldwijd bekend zijn.

Maar in het algemeen kan de niet-Duitse wijnconsument weinig met tongbrekers als Kappelrodecker Hex vom Dasenstein, Oberschopfheimer Schutterlindenberg Spätburgunder Weissherbst of de Dürrenzimmerner Mönchberg. Dikwijls is het etiket voor menigeen sowieso onleesbaar, omdat het gotische schrift wordt gebruikt, voor de Duitse wijnbouwer een kenmerk van betrouwbare traditie.

Vandaar het opzienbarende initiatief van het Verbond van Duitse Topwijnen (het wemelt inderdaad van de wijnorganisaties) om de beste Duitse wijnvelden aan te wijzen zoals de Franse concurrentie het doet. Dus bepaalde Duitse Crus inrichten. Adolf Pieper is er geen voorstander van, al ergert ook hem de Duitse wijnwet uit 1971, die hem voorschrijft twee verschillende etiketten te gebruiken voor dezelfde Riesling. Reden: de ene helft van de Drachenfels ligt in Königswinter, de andere helft in Rhöndorf. Piepers collega's werken aan de andere kant van de Drachenfels, in het plaatsje Oberdollendorf, en moeten weer een ander etiket op de fles plakken.

De Luxemburgse wijnwet noemt hij het eenvoudigst. 'Onze collega's daar hoeven er alleen maar op te zetten wat er in de fles zit, waar de druif vandaan komt en uit welk jaar de wijn stamt.' 'In Nieuw-Zeeland is het nog beter geregeld', weet de zoon van Pieper. 'Daar hoef je helemaal niets meer op het etiket te schrijven.'

'We moeten globaliseren', zegt Pieper. Om het toverwoord onmiddellijk weer te relativeren met de verzekering dat het bij kwaliteitswijnen op iets heel anders aankomt: 'Je moet het van je naam hebben. Als de klant aan het etiket kan zien dat een wijn uit jouw bedrijf komt, moet dat voldoende zijn. Dan weet hij dat er een topproduct inzit.'

Kortstondig heeft Pieper nog geprobeerd de Franse Beaujolais Primeur te imiteren met een Duitse variant, de rode Charmeur. Het was geen succes. Wat wel insloeg is zijn vorig jaar geïntroduceerde Riesling-sekt: Pieper-Privat. Extra Dry. De frisse schuimwijn is niet te onderscheiden van de beste Franse champagne.

Zelf exporteren doet Pieper weinig, of het moet in Japan weer het Jaar van de Draak zijn. Dan kan hij de flessen met rode Spätburgunder, Drachenblut genaamd, niet aanslepen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden