‘Een goede letter is onzichtbaar’

De Duitse ontwerper Erik Spiekermann maakte letters die wereldwijd worden gebruikt. ‘Voor het echte ontwerp is steeds minder tijd.’ Door Jan Pieter Ekker..

Nee, hij is niet betrokken bij de restyling van Het Parool. Dat de Duitse grafisch en typografisch ontwerper Erik Spiekermann in Amsterdam was op de dag dat de vernieuwde krant werd gepresenteerd berust op toeval. En ook weer niet. Hij is de laatste maanden wel vaker in Nederland, vanwege de fusie tussen zijn SpiekermannPartners en het Amsterdamse ontwerpbureau Eden Design & Communication (het voormalige, roemruchte Premsela Vonk) die per 1 januari volgend jaar zijn beslag moet krijgen.

Alweer een tijd geleden nam de artdirector van Het Parool contact op met Spiekermann. Of hij misschien een lettertype kon aanbevelen voor de koppen en platte tekst? Dat trof. Hij had net een nieuw font klaar: de Meta Serif, een variatie op de Meta. ‘Daarna heb ik er niets meer van gehoord. Tot een dag voor de presentatie van de vernieuwde krant. Toen ik werd gebeld, was ik al onderweg naar Amsterdam. Het is leuk. Normaal kom ik bijna nooit in contact met een ontwerper. Dat hoeft ook helemaal niet. Als ik iedereen zou moeten ontmoeten die mijn lettertypes gebruikt... Hemel lief. Het zijn er miljoenen.’

Hij zegt het niet om op te scheppen. Zoals het ook geen kwestie van namedropping is dat in een mum van tijd de namen passeren van zo’n beetje alle gerenommeerde Nederlandse ontwerpers en ontwerpbureaus, van Total Design en Hard Werken tot Otje Oxenaar en Jaap Drupsteen. Spiekermann bewondert hen oprecht en heeft met allemaal wel op de een of andere manier te maken gehad. ‘In de jaren tachtig was Nederland het mekka voor ons. Vooral omdat de klanten uit de publieke sector zoveel beter waren dan bij ons. Moediger, begripvoller. Ze gaven ontwerpers de ruimte. Daardoor zijn jullie postzegels en jullie geld nog altijd wereldvermaard. Daardoor heeft iedereen het nog steeds over Dutch Design.’

Zijn eigen cv mag er ook wezen. Spiekermann (1947) ontwierp lettertypen als FF Meta, ITC Officina, FF Info, FF Unit en verschillende corporate fonts, onder meer voor Audi, The Economist, Nokia, Symantec en Bosch. Hij verzorgde ontelbare huisstijlen, de redesigns van kranten en bladen, en richtte met zijn vrouw Joan FontShop op, de eerste onlinewinkel van digitale fonts. Spiekermann is docent vormgeving en co-auteur van Stop Stealing Sheep & Find Out How Type Works. In 2003 kreeg hij de Gerrit Noordzijprijs van de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag; in 2006 ontving hij een eredoctoraat van het Art Center College of Design in Pasadena voor zijn bijdrage aan het vakgebied.

De computer mag zijn leven de afgelopen twintig jaar hebben vergemakkelijkt, hij heeft er ook een hoop door moeten inleveren. ‘Voor het echte ontwerp wordt steeds minder tijd gereserveerd. Ruwe schetsen worden niet meer gemaakt, het moet er allemaal direct gelikt uitzien.’

Hij gebruikt nog altijd een potlood als hij een letter ontwerpt. ‘Alle gekwalificeerde letterontwerpers maken eerst schetsen op papier, hoe snel ze ook zijn met de computer. Een goede letter vindt zijn oorsprong in je eigen handschrift. Dat zorgt voor een bepaald karakter, voor ritme en contrast. Een letter als de Helvetica, die op de computer is ontworpen, heeft dat allemaal niet. Alle letters zien er hetzelfde uit.’

Je kunt er dan maanden op zitten prutsen, lettertypen zouden de lezer niet op moeten vallen, vindt Spiekermann. ‘Het is net als lucht of water. Het is er gewoon. Je merkt het pas op als het vervuild is. Alleen als de typografie niet deugt, valt het op en wordt er over gesproken. Vaak ligt het niet alleen aan de letter, maar aan de ontwerper die hem verkeerd gebruikt. Te klein of te groot, te weinig wit eromheen of juist te veel. Ik heb dat niet in de hand. Ik maak slechts het meel; iemand anders bakt er vervolgens een brood mee.’

De opdrachten waarmee hij zich bij voorkeur bemoeit, zijn de ondankbaarste: die waar het ontwerp niet direct vanaf is te zien. ‘De dienstregeling van de Duitse spoorwegen, de borden langs de snelweg. Dat interesseert me. Met een verpakking voor parfum heb ik niet zo veel. Daar zijn er zo veel van, en die zijn vaak al heel mooi; daar ben ik helemaal niet nodig.’

Zijn mooiste ontwerpen voor de Duitse spoorwegen zijn nooit gedrukt. ‘Die liggen er maar. Omdat ze te veel afwijken van wat gangbaar is. Maak het blauw, gebruik de Helvetica en het geld stroomt binnen. Maar zo wil ik niet werken. Ik houd van avant-garde, maar het geld wordt verdiend met domme Hollywood-blockbusters. Waarom? Waarom is slechte smaak alomtegenwoordig?’

Het lettertype dat hij speciaal voor de spoorwegen heeft gemaakt, wordt inmiddels wel in alle uitingen doorgevoerd. Het font drukt niets specifieks uit, aldus Spiekermann, maar heeft wel persoonlijkheid. ‘Hij straalt warmte uit, comfort. De grootste moeilijkheid met letterontwerpen is dat 90 procent er hetzelfde uit moet zien. Omdat een A een A moet zijn en een B nu eenmaal als B te herkennen moet zijn. Die andere 10 procent, daar gaat het om.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden