Een gevangenis waar je haast een moord voor zou doen

Michel Kapteijns filmde het Noorse gevangeniseiland Bastøy: idyllisch en nog minder kans op recidive ook.

AMSTERDAM Geen hekken, geen prikkeldraad, geen bewapende bewakers en bij aankomst luidt een van de eerste vragen: 'Wat zijn je hobbies?'


De meeste gevangenen zijn een paar dagen in shock als ze rondlopen op het Noorse gevangeniseiland Bastøy, 's werelds eerste 'eco-gevangenis' op een idyllisch eiland 75 kilometer ten zuiden van de Noorse hoofdstad Oslo. Gevangenen verbouwen zelf hun voedsel, zorgen voor paarden, kippen, schapen en koeien. Ze bereiden zelf hun eten (met messen), hakken hout (met bijlen) en kunnen in hun vrije tijd gaan skiën, paardrijden of tennissen.


's Middags na drie uur verlaat al het personeel, op vijf bewakers na, het eiland en zijn de 115 gevangenen min of meer heer en meester over het complex met gele en rode houten huisjes en bijgebouwen. Wie wil ontsnappen, kan dat vrij gemakkelijk. Meer dan een deal met een collega-gevangene die de enige ferry naar het vasteland bedient, is niet nodig. Toch gebeurt het niet. In de twaalf jaar dat het gevangeniseiland nu in gebruik is, zijn slechts twee incidenten gemeld.


Op Bastøy zitten niet alleen de kleine criminelen, het eiland herbergt de doorsnee van de Noorse gevangenispopulatie, daartoe is het wettelijk verplicht. Er zitten seriemoordenaars, pedofielen, verkrachters, bendeleiders en drugsdealers. De meesten komen uit een gesloten gevangenis om hier hun laatste jaren uit te zitten, ter voorbereiding op hun terugkeer in de Noorse maatschappij. Sommigen zitten hier hun hele straf uit. Het maximumverblijf is vijf jaar.


Filmregisseur Michel Kapteijns maakte een documentaire over de 'vermenselijking' van de gevangenen op dit eiland. Zijn film Prison Island Bastøy draait deze week op het Amsterdamse documentairefestival IDFA. 'Ik kon mijn ogen soms niet geloven', zegt Kapteijns. 'Ik zag een neo-fascistische bendeleider arriveren die binnen de kortste keren al twee jongens voor zich had werken. De een zette koffie, de ander haalde zijn dossier voor hem op. Hij had kille, klamme handen en bijna geen iris in zijn ogen. Zijn blik was hard en koud. Zes maanden later was hij gebruind, gaf hij een warme, droge hand, en had hij een aangename glimlach.'


Tuinmeubelen

Op Bastøy moeten de gevangenen hun eigen gemeenschap draaiende houden. 'Iedereen krijgt een taak die bij hem past. Eén groep zorgt bijvoorbeeld voor de eigen voedselvoorziening. Ze zaaien, wieden, oogsten, bedenken zelf het menu en zorgen voor de dieren. Anderen doen aan bosbouw in de omliggende heuvels.'


Er is ook ruimte voor ondernemerschap. 'Toen er een keer een extra lading hout gekapt moest worden in het bos, hebben gevangenen zelf tuinmeubelen ontworpen en verkocht. Deze aanpak is uniek.'


Critici die Bastøy een voorbeeld vinden van de doorgeschoten jaren zestig-mentaliteit, hoeven alleen maar naar de cijfers te kijken, zegt Kapteijns. 'Uit onderzoek blijkt dat het recidivecijfer fors lager ligt. In West-Europa valt gemiddeld 60 procent van de gevangenen terug in crimineel gedrag, op Bastøy is dat 30 procent. Bovendien is dit systeem de helft goedkoper. De gevangenen zorgen voor zichzelf, je hebt veel minder personeel nodig.'


Enige veiligheidsmaatregelen zijn er wel, de gevangenen worden vijf keer per dag geteld en 's nachts sluiten de bewakers zichzelf op. Werken is verplicht. Wie de regels schendt, moet het eiland binnen een kwartier verlaten. 'Veel gevangenen beseffen dat ze daarmee hun eigen glazen ingooien', zegt Kapteijns.


Cruciaal voor het welslagen van de gevangenis is de houding van de bewakers. Als deze in de film aan komen rijden voor een telling, maken de gevangenen die in hun huizen wachten grappen over de 'varkenswacht' en de 'blauwhemden'.


Maar als ze na een keurig 'goedemiddag, hoe gaat het ermee' hun medicijnen krijgen uitgereikt, groeten de gevangenen beleefd terug. 'De bewakers doen zelfs overschoentjes aan als ze de komen tellen', grinnikt Kapteijns.


'De gevangenen moeten namelijk zelf hun huizen schoonhouden. Eerst wilden de bewakers dit niet, ze waren bang dat ze zouden uitglijden bij eventueel gevecht. Maar inmiddels vertrouwen ze erop dat het goed gaat. En het gaat ook goed.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden