Een gevaarlijke missie zonder wapens?

Vliegramp Oekraïne
5 diplomatieke speelvelden voor de Oekraïne-missie

Het lijkt erop dat de rebellen meewerken met het onderzoek in het rampgebied. Maar de afspraken zijn broos, het is hoog diplomatiek spel op vijf borden tegelijk.

1 Wankele deal met de rebellen

De vraag is of de deal die nu met de pro-Russische rebellen is gesloten, solide genoeg is. Ook al zeggen rebellen dat onderzoekers welkom zijn om lichamen en wrakstukken te bergen, het is niet zeker wat hun woord waard is. De rebellen staan niet onder commando van één leider, maar zijn verdeeld over diverse - criminele - groepen.


'De veiligheid van de experts kan nog niet worden gegarandeerd', meldde de Onderzoeksraad donderdagmiddag. Volgens premier Rutte was het donderdagavond wel veilig genoeg voor veertig marechaussees om ongewapend te gaan werken in het rampgebied. De veiligheidssituatie fluctueert kennelijk. Een risico is dat de onderzoekers binnenkort voor het eerst langdurig in het rampgebied gaan werken: ze gaan er dus ook slapen.


Al met al is het bijna onvermijdelijk dat de internationale onderzoekers op enig moment beveiliging nodig hebben. Dit plan wordt daarom achter de schermen alvast uitgewerkt.

2 Toestemming van Oekraïne

Tot donderdagavond laat is gewerkt aan de meest cruciale diplomatieke stap om ervoor te zorgen dat internationale onderzoekers terug kunnen gaan naar de rampplek om hun werk af te maken: minister Timmermans (Buitenlandse Zaken) is met zijn Australische ambtgenoot Julie Bishop naar de Kiev gereisd om toestemming te vragen voor mogelijk gewapende beveiligers en forensische politie-experts op Oekraïens grondgebied.


Als Kiev instemt, waar het nu naar uitziet, volgt een minstens zo precair verzoek: of Oekraïne bereid is de afspraken in een bilateraal akkoord te gieten. Zo kan een ingewikkelde en tijdrovende nieuwe resolutie via de VN-Veiligheidsraad worden voorkomen.


Op zijn persconferentie zei Timmermans donderdagavond dat de missie 'juridisch rond' is. Dat betekent dat Nederland officieel de leiding heeft gekregen van het onderzoek en dat Nederland als lead nation wordt geaccepteerd om via de OVSE afspraken te maken met de rebellen. Zo kan de VN-resolutie inderdaad worden vermeden.

3 VN-resolutie en internationale steun

Nederland wil dat de onderzoekers en hun beveiligers uit verschillende landen komen. Bij het onderzoeksteam is dat al gelukt. Nederland heeft de leiding, maar het is een team van internationale experts uit onder meer Oekraïne, Maleisië, Australië en het Verenigd Koninkrijk.


Zo moet het ook gaan met de beveiligers. Zodra zo'n internationale gewapende groep wil gaan werken in Oekraïne, is daarvoor een juridische basis nodig. De meeste landen geven de voorkeur aan een VN-resolutie. Daarin staat helder wat het mandaat is van de groep, hoe lang ze blijven en wie verantwoordelijken is voor het welslagen van de missie.


Hoewel sommige media melden dat een ontwerpresolutie voor een VN-missie naar Oekraïne bijna klaar is, is het een tijdrovende en ingewikkelde klus omdat de VN-Veiligheidsraad er ook nog een handtekening onder moet zetten (inclusief Rusland met vetorecht).


Timmermans wil liever niet langdurig onderhandelen over elke komma in een VN-resolutie. Indien mogelijk, kiest hij daarom bij voorkeur voor een reeks bilaterale akkoorden tussen Oekraïne, de separatisten en Nederland (als aanvoerder van het onderzoeksteam).

4 Instemming Vladimir Poetin

In het geval van een bilateraal akkoord met Oekraïne is formele toestemming van Rusland niet nodig. Moskou moet in de praktijk wel binnen boord worden gehouden, omdat het de partij is met de meeste invloed op de rebellen. Bovendien is Rusland niet happig op de aanwezigheid van westerse soldaten op enkele tientallen kilometers van hun landsgrens.


Premier Rutte heeft meermalen met president Poetin gebeld om te voorkomen dat een (gewapende) onderzoeksmissie naar het rampgebied nieuwe slachtoffers gaat veroorzaken. Poetin zal voorwaarden stellen, bijvoorbeeld een gelimiteerd aantal dagen dat de onderzoekers (en hun gewapende beveiligers) in het gebied mogen verblijven.


Ook de pro-Russische separatisten moeten de internationale missie gedogen. Met hen wordt al een week gesproken via een tussenpersoon van de OVSE, de Zwitser Alexander Hug.

5 Instemming van de Kamer

Het kabinet moet het parlement volgens artikel 100 van de Grondwet informeren over elke substantiële buitenlandse inzet van de krijgsmacht. Dat gaat in twee stappen. Eerst stuurt de regering een kennisgevingsbrief aan de Kamer, waarin staat dat de mogelijkheid en wenselijkheid van een missie worden onderzocht. Die brief is donderdagavond binnengekomen.


Binnenkort komt een tweede brief waarin staat of de (gewapende) missie doorgaat en zo ja wat de juridische basis is en welke manschappen en welk materieel er meegaan. De Kamer stelt zich afwachtend op zo lang de exacte plannen van het kabinet niet bekend zijn.


'Je wilt niet dat er levende mensen worden opgeofferd om dode mensen op te halen', zegt een Kamerlid. Intussen mogen militairen niet op verlof en is de Luchtmobiele Brigade in gereedheid gebracht. Mogelijk komt de hele Kamer binnenkort terug van reces. Het is ondenkbaar dat een buitenlandse missie wordt uitgezonden zonder een breed draagvlak van de Kamer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.