Een gesprek met de KGB 'van mens tot mens'

De keurig gecoiffeerde man bleek de chef van de KGB. Zo stelde hij zichzelf ook voor: 'Chef van de KGB'....

Bart Rijs

In Wit-Rusland hadden ze nooit de moeite gedaan om de KGB om te dopen. In het gras voor het politiebureau stond nog steeds het borstbeeld van Feliks Dzerzjinski, IJzeren Feliks, de oprichter van de geheime dienst van de Sovjet-Unie.

'In deze streek geboren', had de politiecommissaris trots gezegd. Hij had ons zelf opgepakt, samen met een groepje oppositie-activisten, maar de commissaris was meer bezorgd dan boos. Stolbtsy was een miezerig provinciestadje, en gewoonlijk waren inbraken en een dronken vechtpartij op zaterdagavond het enige wat de politie te doen had. Dat hij opeens met drie buitenlandse journalisten zat opgescheept, kon alleen maar moeilijkheden brengen.

De oppositie-activisten, acht studenten, hadden krantjes staan uitdelen op de markt. Ze waren na de arrestatie naar een andere kamer gebracht; we hadden nog net kunnen zien hoe ze hun veters uit hun schoenen en hun riem uit hun broek moesten halen. (Twee werden later vrijgelaten, twee kregen een reprimande, en vier een boete van honderd dollar - een maandloon - wegens 'verstoring van de openbare orde'. De rechter had nog geprobeerd de boetes ter plekke te innen.)

De commissaris deed zijn best ons ervan te overtuigen dat er geen reden was een artikel te schrijven, dat toch niet iedereen zomaar kon demonstreren, dat je daarvoor in het Westen ook een vergunning moest hebben. Nadat de KGB-chef was binnen gekomen, verdubbelde zijn inspanningen. Het leek waarachtig wel of hij zweette.

Onderweg naar Stolbtsy waren we langs kolchozen gekomen met namen als 'de weg van het communisme' en 'zeventig jaar revolutie'. Wit-Rusland is - officieel tenminste - een democratie, maar president Aleksandr Loekasjenko regeert met harde hand en doet zijn best de planeconomie in stand te houden. Het resultaat is een arm, netjes en slaapverwekkend saai land. Ouderen vinden dat best, zolang ze hun pen sioentje op tijd krijgen, maar jongeren dromen van het Westen.

De KGB-chef leek achter in de dertig. Hij zag eruit als de plattelandsnotaris van weleer. Graag wilde hij over politiek praten: misschien om straks een rapport te schrijven over de buitenlandse provocateurs, misschien uit interesse.

Democratie kon wachten, zei hij, 'eerst moet de economie opgebouwd worden'.

Hij had buiten mijn twee collega's gerekend. Die kwamen uit Oost-Europa en hadden dat soort argumenten wel vaker weerlegd.

'Waarom is het arresteren van die jongens goed voor de economie?', trok de een van leer.

'Bent u de afgelopen jaren in Polen geweest?', zei de ander fel. 'Daar zijn de lonen vijf keer zo hoog als hier.'

De KGB-chef hield een verhaal over handhaving van de orde en stabiliteit en volksaard. Veel vuur legde hij er niet in. De politiecommissaris zag zijn kans schoon. 'Ik kijk naar de Poolse satelliettelevisie', zei hij samenzweerderig.

De oppositie-activisten, die in een andere kamer zaten, hadden gezegd dat Wit-Rusland een dictatuur was: wie zijn stem verhief tegen het regime werd afgeluisterd, gevolgd, geïntimideerd, ontslagen. Er waren zelfs mensen verdwenen. Op ons maakte de dictatuur eerder een indruk van enorme lulligheid.

We bleven maar vragen en vragen. Wanneer kreeg je anders de gelegenheid een KGB'er te interviewen? De chef begon op zijn stoel te schuiven. We zouden wel honger hebben gekregen? Er was een restaurant buiten de stad, 'met Wit-Russische specialiteiten'.

Hij begeleidde ons door de gangen van het politiebureau. Helaas, het toilet was buiten. Hij maakte een wrijvend gebaar tussen duim en wijsvinger. 'Geen geld', zei hij met een zucht. Het bureau was gebouwd in de tijd van Dzerzjinski, en had geen stromend water en riolering. De commissaris wees om zich heen: de muren waren aan het oog onttrokken door nieuwe plastic schrootjes en op de grond lag nieuw zeil met namaak houten nerven.

'De renovatie is bijna af', zei de commissaris. 'Dan is alles op Europees niveau.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden