Een gekozen burgemeester is half werk

De voorstellen van minister De Graaf over een gekozen burgemeester zijn slecht doordacht. Ronald van Raak vreest politieke verlamming en pleit voor handhaving van echte vertegenwoordigende democratie....

De kiezers krijgen een burgemeester die ze nooit hebben gekozen. Tijdens de verkiezingscampagne sprak D66 zich als enige partij uit voor een direct gekozen burgemeester. Tijdens de formatie bleken Balkenende en Zalm snel bereid dit staatsrechtelijke novum als wisselgeld voor recordbezuinigingen te accepteren. Ook PvdAleider Bos neemt ineens afstand van zijn verkiezingsbeloften.

Waarom wordt met dit onderwerp zoveel vaart gemaakt? Niet omdat de voorstellen goed zijn. De direct gekozen burgemeester is een verbetering, maar de voorstellen van De Graaf zijn slecht doordacht. Het grootste probleem is het verkiezingsprogramma van zo'n burgemeester, dat haaks kan staan op de wensen van de gemeenteraad. Onduidelijk is wie dan de baas wordt in de gemeente. De Graaf mijdt dit probleem. Hij stelt dat de dwang tot samenwerking tussen burgemeester en gemeenteraad er toe zal leiden dat conflicten 'vanzelf' worden opgelost. Hij blijkt een naïef idee te hebben van het lokaal bestuur: problemen verdwijnen hier zelden vanzelf. Bovendien is het staatsrecht juist bedoeld om uitsluitsel te geven in bestuurlijke conflicten.

Ook over de macht van de nieuwe burgemeesters bestaat in de voorstellen van De Graaf nog veel onduidelijkheid. Burgemeesters hebben nu een beperkte taak, meestal openbare orde en veiligheid. En zelfs voor dit beleid zal de burgemeester veelal instemming nodig hebben van de raad. En dat is goed, want de raad vertegenwoordigt de lokale politieke meningen en voorkeuren.

Dit betekent ook dat de nieuwe burgemeester geen zinvol verkiezingsprogramma aan de bevolking kan voorleggen. Het alternatief is dat de direct gekozen burgemeester meer macht opeist. Als de burgemeester zijn of haar beloften wél nakomt zal deze de confrontatie moeten aangaan met de gemeenteraad. En dit eveneens direct gekozen orgaan heeft dan weinig mogelijkheden om zich van een dwarse burgemeester te ontdoen: beiden hebben de steun van de kiezers. Alleen die kunnen de nieuwe burgemeester wegstemmen. Het gevaar is dat het lokale bestuur wordt verlamd, doordat voorstellen van de burgemeester geen meerderheid halen in de raad, en andersom voorstellen van de raad door de burgemeester niet worden uitgevoerd.

Waarom volgen de grote partijen dan toch zo snel het voorbeeld van D66? Dit lijkt – naast het politieke wisselgeld – vooral voort te komen uit angst voor de kiezer. Balkenende, Bos en Zalm zijn bang om zich te branden aan de positie van de burgemeester, een staatsrechtelijk onderwerp dat voor veel burgers ingewikkeld is. In plaats van hun verkiezingsprogramma te verdedigen, sluiten zij zich aan bij de wellicht populaire, maar slecht doordachte ideeën van De Graaf. Achter deze opstelling schuilt een verkeerd idee van politieke vernieuwing. Een van de redenen voor de direct gekozen burgemeester is om het lokale bestuur meer zichtbaar te maken voor de burgers. Formele staatsrechtelijke veranderingen zullen niet volstaan. Veel belangrijker is dat in de lokale politiek openlijk debat wordt gevoerd, waarbij een belangrijke rol is weggelegd voor de politieke partijen. Met de direct gekozen burgemeester krijgen we een sterke lokale president, maar verliezen we een sterke lokale volksvertegenwoordiging.

Niet staatsrechtelijke hervorming, maar meer debat zal de politiek dichter bij de burgers brengen. Daarvoor is het belangrijk om vast te houden aan een echte vertegenwoordigende democratie. Dit betekent gelukkig niet dat we de benoemde burgemeester moeten handhaven. Om de positie van de raden te versterken zou het beter zijn om de burgemeester, net als nu de wethouders, door de gemeenteraad te laten kiezen – een voorstel dat waarschijnlijk mag rekenen op een grote meerderheid in de Tweede Kamer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden