Onze gids deze week

'Een gebouw kan niet licht genoeg zijn'

Als er iets is dat je terugziet in de culturele voorkeuren van architect Hans van Heeswijk - van de nieuwe entree van het Van Gogh Museum - dan is het zijn soms maniakale aandacht voor detail.

Beeld Els Zweerink

De grote Ludwig Mies van der Rohe zei ooit: God is in the details, architect Hans van Heeswijk zegt het aardser: The fun is in the details. Als er iets is waar de architect van de nieuwe entree van het Van Gogh Museum - die vandaag open gaat voor het publiek - zijn eer en ambitie in legt, is dat het detail.

'Ik ga door tot het laatste schroefje op z'n plek zit.'

En nee, het was niet oneervol dat het Van Gogh hem vroeg op basis van een schetsontwerp van een andere architect -het bureau van Kisho Kurokawa - de glazen uitbreiding te maken aan het Museumplein in Amsterdam. 'Want het allermoeilijkste van een goed museum is niet het ontwerpen van een museumzaal waar het licht mooi in valt. Het moeilijkste is: hoe kom je binnen. Hoe is de logistiek, begrijpt de bezoeker hoe het gebouw in elkaar zit. En voelt hij zich er thuis?'

Dit is niet het eerste museum van Van Heeswijk. Hij ontwierp de veelgeprezen metamorfose van Amstelhof tot museum Hermitage Amsterdam (2009), de uitbreiding van het Haagse Mauritshuis (2014) en het museum voor Modern Realisme in Gorssel (2015). 'Ik probeer het altijd zo simpel mogelijk te houden, zo veel mogelijk weg te laten.'

Nieuwe Hollandse nuchterheid, noemt hij zijn stijl. Het is geen hardcore modernisme of minimalisme, maar toch is er vrijwel niets overbodig in het werk van Van Heeswijk.

'Een gebouw kan niet helder genoeg zijn, niet licht genoeg, niet duidelijk genoeg.'

CV

CV

Geboren in Breda, 1952. In 1980 afgestudeerd aan de TU Delft bij Herman Hertzberger. Werkte bij de architecten Carel Weeber en Aldo van Eyck. Sinds 1985 een eigen bureau.

Zijn eerste museumverbouwing was begin jaren negentig De Beyerd in Breda, nu Museum of the Image. Zijn nieuwste museumproject was de entree van het Van Gogh Museum, daarvoor het Museum voor Modern Realisme in Gorssel, voor de collectie van zakenman Hans Melchers.

Van Heeswijk kreeg de Nederlandse Bouwprijs voor zijn verbouwing van het verpleeghuis de Amstelhof in Amsterdam tot Museum Hermitage Amsterdam (2009).

Hij was tussen 2006 en 2012 bestuurslid van de Bond Nederlandse Architecten. Hij heeft een relatie met architectuurhistorica Natascha Drabbe en woont in Amsterdam.

1. Museum: Horyuji Treasures, Tokio, Yoshio Taniguchi, 1999.

Het mooiste museum ter wereld staat volgens Van Heeswijk in Tokio. 'Japanse architectuur is onovertroffen in het scheppen van een abstracte vorm van ruimtelijkheid.' Minimale vormgeving, gedoseerd materiaalgebruik, alles perfect afgewerkt. 'Sinds ik begin jaren negentig mijn eerste museum heb ontworpen, het Museum Of The Image in Breda, loop ik overal ter wereld elk museum binnen. Ik heb er meer dan vijfhonderd gezien.'

De mooiste is Horyuji Treasures in Tokio, van architect Yoshio Taniguchi. 'Het zit zo goed in elkaar, het is zo'n helder gebouw.' Je loopt erheen over een smalle boardwalk over het water. 'Dat geeft een Zen-momentje.' Voor je rijst een open gevel op met ijle kolommen ervoor. 'De detaillering is loepzuiver, alles uitgevoerd in roestvrijstaal, natuursteen en glas.'

'Je ziet hier iemand die perfectie nastreeft, die niet kan ophouden met ontwerpen totdat alles smetteloos is. In Japan dragen de betonstorters soms witte handschoentjes, om te zorgen dat het schoon blijft. Dat bevalt me heel erg. In Nederland zul je daar vergeefs om vragen.'

Dat nooit-willen-ophouden leerde Van Heeswijk van Aldo van Eyck (1918-1999), de fameuze Nederlandse Forum-architect. 'Je hebt architecten die schetsen een concept en geven dat aan de aannemer. 'Zo, bouw het maar.' Daar is geen lol aan. Een concept voor een ontwerp heb je soms al heel snel op papier, terwijl het jaren duurt voor het gebouw er staat. Werken aan de details en de materialisering, dat geeft het vak - architectuur is een vakmanschap, geen vrije kunst - voor mij kleur en inhoud.'

Museum: Horyuji Treasures. 'Het zit zo goed in elkaar, het is zo'n helder gebouw.'Beeld Hans van Heeswijk

2. Auto: Bugatti, Atlantic, 57sc, 1936

Goede architectuur lijkt op een goede auto, zegt hij. 'Niet de styling bepaalt de kwaliteit. Het gaat erom hoe de auto onder de motorkap in elkaar steekt, en hoe het chassis is gemaakt.' Dat is het verschil tussen een Porsche en een Lada. 'Ik bewonder een auto-ontwerper als Ettore Bugatti, juist omdat hij nooit ophield zijn ontwerp te verbeteren. Hij ging door tot alles klopte. Eigenlijk waren zijn auto's nooit af.'

De Atlantic 57sc uit eind jaren dertig is daar het mooiste voorbeeld van, gemaakt door Ettore en zijn zoon Jean Bugatti. Van die auto zijn er slechts vier gemaakt. 'De Atlantic is nooit in productie gegaan omdat de huid - een legering van nikkel en aluminium - te brandbaar was. Maar hoe hij is gestroomlijnd, hoe hij in elkaar zit. Hoe de carrosserie in twee helften aan elkaar is geschroefd omdat de legering moeilijk rond te kloppen was. Prachtig.'

Van Heeswijk vertelt het op een warme augustusdag, in de tuin van zijn huis in IJburg, Amsterdam. De stad houdt hier op, de polder begint. De woning heeft een grote glazen gevel over de volle hoogte van het pand, niet onderbroken door verdiepingsvloeren. Vrijwel alles in dit huis is zelf ontworpen. Tot en met de deurknoppen aan toen. Zijn fascinatie voor detaillering komt hier van alle kanten op je af.

Auto: Bugatti, Atlantic, 57sc. 'Hoe hij is gestroomlijnd, hoe hij in elkaar zit. Prachtig.Er zijn er slechts vier van gemaakt.'Beeld .
Beeld Els Zweerink

3. Woonhuis: Douglas House (1973), Harbor Springs, VS, architect Richard Meier.

'Ik gun het elke architect dat hij één keer in zijn leven zijn eigen huis kan ontwerpen. Je bouwt altijd voor anderen, maar denkt doorlopend na hoe je het zelf zou willen. Bij mij kwam de gelegenheid om een huis voor mezelf te bouwen vrij laat. Ik was bijna 60.'

Al toen hij bouwkunde studeerde in Delft, wist hij hoe dat huis in elkaar zou zitten. 'Ik wilde een huis als een tribune. Een huis vol licht, met een grote ruimtelijkheid, driedubbele verdiepingshoogtes en volledige oriëntatie op het uitzicht.' Hij kende de huizen van de Amerikaanse architect Richard Meier (de ontwerper van het stadhuis Den Haag), die hij bewonderde om hun ruimtelijk concept.

Het Douglas House van Meier (1973) staat in Harbor Springs, met zijn open zijde naar Lake Michigan op een steile oever. Aan de straatkant is de gevel gesloten, wat zorgt voor privacy. Als je naar binnen gaat, loop je via het dichte deel via slaap- en werkruimtes, naar de glazen achtergevel. 'En daar opent over de volle hoogte van het huis zich dat uitzicht. Dat is echt wow. Geen etages, één grote raampartij. Volledig vrij. Zo heb ik mijn huis in Amsterdam ook gemaakt. Dit is een skybox, een tribune, met zicht op het Diemerpark.'

Van Heeswijk is een man van de stad. Liever zou hij in het centrum van Amsterdam wonen dan aan de rand, maar dan had hij niet het huis dat hij nu heeft. 'Veel mensen gaan in het weekeinde voor hun lol naar het platteland. Ik bezoek grote steden'. In een ander leven had hij ook in Parijs, New York of Tokio kunnen wonen. 'Midden in het centrum, zodat je in de stad kunt wonen als in een dorp. Je kunt alles lopen, alles bevindt zich onder handbereik.'

Precies daarom is de uitbreidingswijk IJburg bij Amsterdam niet goed gelukt. 'Wij wonen hier geweldig. Maar het is qua leefbaarheid natuurlijk toch een vinexwijk. Er is hier bijna niets.' Terwijl het een stadswijk moet zijn. Met het aanbod en de diversiteit die daarbij hoort.

Hij weet ook hoe het komt. 'Steeds meer legt de overheid de uitwerking van ruimtelijk beleid neer bij marktpartijen. Die zijn, dat is ze niet kwalijk te nemen, vooral geïnteresseerd in een zo hoog mogelijke huuropbrengst.' Met als gevolg dat kleine bedrijven en kwetsbare initiatieven in IJburg geen kans krijgen omdat de huren hoog zijn. 'Dat vind ik een grote vergissing: De overheid moet niet alleen zorgen dat de stenen er komen. Er horen winkels, horeca, cultuur en andere voorzieningen bij, zodat leefbaar klimaat ontstaat.'

Die mix van functies moet je afdwingen, daar heeft de overheid een taak. 'Maar de politiek is niet geïnteresseerd. Het ministerie van Ruimtelijke Ordening is opgeheven. In het regeerakkoord komen de woorden architectuur en stedenbouw niet voor.'

Woonhuis: Douglas House.'Volledige oriëntatie op het uitzicht. Zo heb ik mijn huis in Amsterdam ook gemaakt.'Beeld Hans van Heeswijk

4. Product: Apple, iPhone 3, 2007. Ontwerp Jony Ive.

Een van de neveneffecten van de marktpolitiek, is dat de positie van de architect wordt uitgehold. 'Daar leidt de kwaliteit van gebouwen onder.' Terwijl, als je een ontwerper juist ruimte geeft, de oplossingen vaak slimmer zijn, mooier. Dat levert veel grotere gebruikskwaliteit op. Apple is het schoolvoorbeeld van een fabrikant die succes afdwingt door compromisloos te ontwerpen.' Voor de iPhone er was, belde je alleen met je telefoon. 'Sinds de iPhone is de telefoon je alles: je gps, je regen-alarm, je internet.'

5. Boek : Curzio Malaparte, Kaputt, oorlogsverhalen 1944.

Van Heeswijk heeft net een vakantietrip achter de rug langs iconische architectenhuizen aan de Amerikaanse Oostkust. Klassiekers van Walter Gropius, Marcel Breuer, Frank Lloyd Wright en Philip Johnson. Deels is het ook werk. Zijn vrouw Natascha Drabbe is oprichter van Iconic Houses, een internationaal netwerk dat zich bekommert om het lot van beroemde 20ste-eeuwse architectenhuizen.

'Een paar jaar geleden wilden we per se Villa Malaparte op Capri in Italië bezoeken.' Een geheimzinnig huis dat op een onbegaanbare klif dertig meter boven zee staat. De film Le Mépris (1963) van Jean-Luc Godard met Brigitte Bardot is er opgenomen. 'Curzio Malaparte was geen architect, maar een schrijver en journalist. Omdat we ondanks veel aandringen zijn huis niet inkwamen, ben ik zijn oorlogsverhalen gaan lezen.'

Kaputt is een verzameling oorlogsreportages uit verschillende Europese landen, opgetekend door Malaparte als oorlogscorrespondent. 'Samen geven ze een onheilspellend en beklemmend beeld van de verschrikkingen.' Wat Van Heeswijk opviel, was hoe glashelder de beschrijvingen zijn van het lot van de joden en zigeuners. 'Dat mensen later zeiden dat ze het niet wisten wat de Duitsers met deze mensen voor hadden, is onbegrijpelijk als je dit leest.'

Boek: Curzio Malaparte, Kaputt.'Omdat we ondanks veel aandringen zijn huis niet inkwamen, ben ik zijn oorlogsverhalen gaan lezen.'Beeld .
Beeld Els Zweerink

6. Stoel: Fenis, 1959, ontwerp Carlo Mollino.

De liefde voor 20ste-eeuwse iconische huizen heeft voor de Van Heeswijks nogal wat effect op hun dagelijks leven. Naast het huis in IJburg bezit Van Heeswijks vrouw het Van Schijndelhuis in Utrecht. Ontworpen door architect en meubelontwerper Mart van Schijndel (1943-1999), met wie Drabbe vroeger getrouwd was. Ze verdelen hun tijd tussen de twee huizen. 'Het is een luxe dat we kunnen kiezen tussen twee volledig ontworpen architectenhuizen', zegt Van Heeswijk.

Als het om de inrichting gaat, kiest Van Heeswijk een Italiaanse stoel als beste ontwerp: De Fenis van Carlo Mollino is gemaakt aan het eind van de jaren vijftig. 'Mollino was bezeten van lust en vrouwen. Zo ontwierp hij ook. Deze stoel is pure erotiek. Die billen in de zitting, de wulpse vorm van de rug waar een vrouwenlijf zich omheen kan vleien. Het is opwindend en tegelijk heel ruimtelijk.'

Stoel: De Fenis van Carlo Mollino. 'Mollino was bezeten van lust en vrouwen. Zo ontwierp hij ook. Deze stoel is pure erotiek.'Beeld .

7. Gebouw: Beeld & Geluid, Hilversum, architect Neutelings Riedijk, 2006

Opwinding in een ontwerp is belangrijk, vindt Van Heeswijk.'Als ik een gebouw binnenstap dat echt heel ruimtelijk is ontworpen en afgewerkt, de materialen allemaal goed zijn gekozen, dan krijg ik vlinders in mijn buik.'

Dat heeft hij af en toe bij gebouwen van het Nederlandse bureau Neutelings Riedijk Architects, makers van het Nederlands Instituut voor Beeld & Geluid in Hilversum.

'Het gebouw heeft een uitzonderlijke ruimtelijke hal. Zowel naar de verdiepingen boven, als naar de archieven onder de straat is het zeer indrukwekkend en verrassend. Het heeft bovendien een vormgeving die niet trendy of modieus is, maar tijdloos en tegelijkertijd theatraal. Het heeft een uitstraling die past in sciencefictionfilms.

Gebouw: Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid. 'Het gebouw heeft een uitzonderlijke ruimtelijke hal. Het heeft een uitstraling die past in sciencefictionfilms.'Beeld Hollandse Hoogte

8. Film: Blade Runner, 1982, regie Ridley Scott

Als je goed kijkt, zegt Van Heeswijk, herken je die ontwerpdrive, de wil om zaken tot in detail te laten kloppen in allerlei kunstvormen. Bijvoorbeeld in de sciencefictionfilm Blade Runner, uit 1982, 'die ik fascinerend vind, niet om het plot - robots die nauwelijks zijn te onderscheiden van mensen - maar vooral om hoe de toekomst is vormgegeven. Dat is geweldig gedaan.'

Blade Runner speelt zich af in het Los Angeles van 2019. De stad lijkt volledig onbestuurbaar geworden. Het regent er doorlopend en het daglicht lijkt totaal verdwenen. Het milieu is volledig ontregeld. 'De enscenering is zo mooi. Vooral die aandacht voor kleding, voor techniek, voor het stadsbeeld. Over al die details en hoe die toekomst er uit zal zien, is op een fantastische manier nagedacht.'

Film: Blade Runner.'De enscenering is zo mooi. Vooral die aandacht voor kleding, voor techniek, voor het stadsbeeld van Los Angeles in 2019.'Beeld .

9. Materiaal: Glazen trap, Van Gogh Museum, 2015, Van Heeswijk architecten

De toekomst, of althans innovatie, daarop is Van Heeswijk in al zijn ontwerpen gespitst. 'Het plezier van ontwerpen zit ook in hoever je wilt gaan met nieuwe technieken.' In de nieuwe entree van het Van Gogh is glas het dominante materiaal. 'De entree is voor mij meer een overdekte buitenruimte dan een gebouw.' Om dat effect te maximaliseren, is glas niet alleen gebruikt als huid, maar ook als constructiemateriaal. 'Dat kan omdat de techniek om glas te harden zich razendsnel ontwikkelt.' De gevelkolommen en dakbalken zijn van glas, net als de monumentale trap, het centrale object in de entreehal. Ook de draagconstructie van de trap is van glas. Daarmee bereik je maximale lichtheid. Ik houdniet van rugdekking en geborgenheid. De trap is een glazen tribune, een plek waar ruimtelijkheid, licht en lucht, tot uiting komen.'

Nieuwe entree Van Gogh Museum. Ontwerp: Kisho Kurokawa Architect & Associates, uitvoering en interieur Hans van Heeswijk architecten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden