Een gapende muil

Hitler met lucht opblazen, zoals Chaplin deed, mag. Hitler klein maken mag ook. Maar hem menselijk maken, zoals gebeurt in de film 'Max', was tot voor kort taboe in de kunst....

'You're an awfully hard man to like mr. Hitler' Je zou het de grootste understatement in de geschiedenis kunnen noemen. En als de hoofdfiguur uit de film Max, kunsthandelaar Max Rothman, die woorden uitspreekt vermoed je al waar het naar toe gaat in de film. En helemaal als Rothman eraan toevoegt. 'But I'm going to try.'

De in Amerika werkzame Nederlandse regisseur Menno Meyjes probeerde het ook. Niet zozeer mr. Hitler aardig te vinden, maar het neerzetten van een menselijk personage dat in beginsel aardig gevonden kán worden. Eentje dat meer doet dan met beschuimde lippen massa's volgelingen in extase brengen. De gesel van Europa wordt in Max teruggebracht tot een zeurderige, twijfelende, hooghartige, onaangename frustraat die zijn kunst maar niet aan de man weet te brengen. En er wordt zelfs de suggestie gedaan dat het met Hitler goed had af kunnen lopen, als hij als kunstenaar wel geslaagd zou zijn. Meyjes: 'Hitler geldt als de personificatie van het Grote Kwaad. Daarmee wordt voorbijgegaan aan het feit dat hij gewoon een mens van vlees en bloed was. Een mens die zichzelf onmenselijk heeft gemaakt.' En die opvatting is, op zijn zachtst gezegd, heikel.

Meyjes, die met zijn Max een verhaal vertelt over de moeizame vriendschap tussen de steenrijke en gesoigneerde joodse Rothman en het artistieke non-talent, ging over een grens. Toen Max vorig jaar op het Toronto International Film Festival zijn première beleefde, pleitte de Jewish Defense League (JDL) voor een verbod op distributie in Amerika. Zonder de film gezien te hebben, vond de JDL de film een aanslag op de overlevenden van de Holocaust en de hele joodse gemeenschap. Er was 'niets menselijks aan de meest kwaadaardige en veile moordenaar in de wereldgeschiedenis'.

Voor de film Max, werd Adolf Hitler bijna altijd grotesk uitgebeeld voor de camera of op toneel. In oorlogsfilms was hij vaak helemaal afwezig of werd hij alleen op de rug gezien waardoor zijn demonische aanwezigheid nog mythischer vormen aanneemt. Of in kunst als kolderiek typetje dat in Charlie Chaplins The Great Dictator met zijn überschnitzelkartoffelsauerkrautspeeches de kijkers een bevrijdende lach gunt. Hitler met lucht opblazen mag, Hitler klein krijgen mag ook. Iets daar tussenin leek tot voor kort taboe. En Meyjes is niet de enige die het verboden pad bewandelt van The Great Dictator naar een mens van vlees en bloed.

De Russische regisseur Aleksandr Sokoerov maakte in 1999 Moloch. Een film waarin Adolf Hitler door de ogen van Eva Braun wordt gezien tijdens een verblijf in Hitlers Berghof in de Beierse Alpen. Goebbels, secretaris Martin Bormann en Goebbels vrouw Magda zijn er ook. Hitler weet als een almachtige kleuter de aanwezigen aan zijn nukken te onderwerpen. Het monster wordt banaal gemaakt zonder dat de film kluchtig wordt. Meest ontluisterende scéne: Adolf vermoedt bij Eva een kinderwens.

In ondergoed en sokophouders gaat der Führer tekeer alsof hij een tienduizend koppig publiek mores leert. 'Jij wilt mama Hitlers, papa Hitlers. Naar de kerk op zondag, onder een boom bier drinken en worsten eten. Maar ik zal geen rust geven. De zweep zal klinken. De Zweep! Voor Alle Beesten. Voor Dertig, Veertig jaar. Totdat de Beesten Mensen worden. Want De Hemel Is Al Zo Dichtbij. De Hemel Is Al Zo Dichtbij! DER HIMMEL IST SCHON NAH!' Als de spuugvlokken zijn geland, draait 'Adi' zich om en geeft Eva hem uit frustratie een ferme trap onder zijn führerkont. Ecce homo.

De films die de laatste jaren een andere Hitler als onderwerp hebben, deed Maureen Dowd, columniste van de The New York Times, verzuchten dat film en tv-regisseurs een fascinatie hebben voor het hervertellen van serieuze geschiedenis op een simplistische, glossy manier. Of zoals ze het zelf noemde 'Lifestyles of the Reich and Fascist.'

Of het grote publiek klaar is voor een Führer die niet eenduidig boosaardig of belachelijk is, of een Führer die een product is van de levendige fantasie van een regisseur die zich weinig aantrekt van de historische feiten? Het is de vraag.

Op het filmfestival in Cannes, waar Moloch de prijs voor het beste scenario won, liep de halve zaal leeg. Vorig jaar, toen de Italiaanse kunstenaar Maurizio Cattelan een beeld van een geknield biddende Hitler in het Rotterdamse Museum Boijmans Van Beuningen neerzette, volgde protest van de Joodse gemeenschap. En de Engelse acteur Pip Utton moest, toen hij in Nederland zijn monoloog Adolf wilde opvoeren, posters van de voorstelling verwijderen. Ook de politie kwam zich ervan vergewissen dat meneer Utton geen fascist of nazi was. Utton: 'Ik heb veel intolerantie ontmoet terwijl het stuk juist tolerantie propageert.'

Het kan wel: Hitler als dramatische personage zonder dat het meteen sociale onrust oproept. Maar dan moet de maker wel van onbesproken gedrag, lees: joods, zijn. Zestien jaar geleden zette George Tabori in zijn klucht Mein Kampf een Hitler neer die zich ook weinig van een historische context aantrok. Net als in Max raakt ook hier de jonge tastende kunstenaar bevriend met een joodse kunsthandelaar.

Voor Pierre Bokma, die de rol van Hitler in 1989 speelde, was het feit dat Hitler juist niet meteen werd neergezet als raaskallende potentaat een reden om de rol te accepteren. 'Die jonge periode waar er minder over hem bekend is, daar kan een schrijver of regisseur juist zijn een eigen invulling aan geven. Die latere periode is toneelmatig minder interessant. Want hoe zet je iemand neer die door de geschiedschrijving al zo is ingekleurd? Je wordt te veel beperkt door de algemene opinie. In het tweede deel van het stuk krijgt hij wel weer die spastische arm en die leren laars. Dat wordt naar mijn smaak toch te veel het uitserveren van het toetje. Het publiek geven wat het wil.'

Utton: 'Je voelt als acteur soms de druk om hem zo demonisch mogelijk neer te zetten. Maar daar mag je als kunstenaar niet aan toegeven.' Volgens Utton zijn de protesten tegen alles dat maar iets met de persoon Hitler te maken heeft vaak een pavlovreactie. 'Ik vermoed dat mensen met die protesten zich op voorhand in het goede kamp willen scharen. Elke associatie is bij voorbaat verdacht.' Want het Grote Kwaad terugbrengen tot menselijke proporties, doet de deur naar het begrijpen op een kier. En elke poging tot begrip is immoreel.

Waar dat in het gewone leven leidt tot taboes, leidt het in Harry Mulisch' 'zwarte idylle' Siegfried zelfs tot de dood. De hoofdpersoon van Siegfried, de schrijver Rudolf Herter, durft het aan in de gapende leegte van Hitler te kijken en moet dat met de dood bekopen.

En net zoals Herter, die Hitler wil begrijpen, komt Mulisch tot de conclusie dat Hitler niets anders dan een gapende muil zonder lichaam is. De toneelstukken, de films en de beeldende kunst, 'het zijn niet meer dan malle verhalen en Spielerei', die volgens Mulisch eenvoudigweg niet tot inzicht kúnnen leiden.

'Hitler is iets absoluuts', zegt hij, 'een natuurverschijnsel te vergelijken met een inslaande meteoriet en dus per definitie niet te begrijpen vanuit een menselijke optiek. Wie het probeert, ziet alleen absolute leegte verstoken van een geweten. Verklaringen over schuld, oorzaak en gevolg zijn bij voorbaat vruchteloos.'

Herter komt in een koortsachtige filosofische exercitie tot die conclusie. En Mulisch, die voor de gelegenheid best wat opvattingen van zijn romanfiguur voor zijn rekening wil nemen, geeft toe dat Hitler op die manier iets mystieks krijgt. 'Op een onaangename manier ook iets heel sacraals met nog wat andere theologische trekjes. In de bijbel staat dat je van het Al, van God, geen beelden mag snijden. Iets soortgelijks geldt ook voor zijn tegenhanger het Niets. Van het Niets kún je geen beelden snijden.' En zo komen Herter/Mulisch via een filosofische omweg op precies dezelfde plek waar de protesterenden zich al jaren bevinden.

De joodse filmmaker/komiek Mel Brooks zal het waarschijnlijk een worst wezen. Brooks laat in zijn hitmusical en film The Producers een verwijfde Führer opdraven en gooit een chorusline van nazis de benen hoog de lucht in. Dit najaar doet de hitproductie ook Wenen en Berlijn aan. Zoveel succes verleidde Brooks tot de opmerking dat hij waarschijnlijk de enige jood is die zo grof heeft verdiend aan Hitler.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden