Een formatie die alle wetten met voeten treedt

De kabinetsformatie van 2010 is anders dan alle voorgaande. Ze verlopen al decennia via ongeschreven staatsrecht. Maar dit jaar wankelen de zeven wetmatigheden....

Staten-Generaal
Een kabinet moet kunnen rekenen op een vruchtbare samenwerking met de Staten-Generaal

Dat is de opdracht die de koningin bijna blind meegeeft aan de eerste informateur. Die werd altijd verstaan als: welke combinatie komt aan tenminste 76 van de 150 zetels in de Tweede Kamer?Op een verloren vrijdagochtend besloot informateur Lubbers de uitleg van deze frase zo op te rekken dat het ook kan slaan op een minderheidskabinet met gedoogsteun. Een novum, want een minderheidskabinet is in Nederland nooit een serieuze optie geweest. Laat staan een minderheidskabinet dat wordt gedoogd door een partij die heftig debat veroorzaakt.In 1977 verrees het kabinet Van Agt-Wiegel, dat wel een meerderheid van 77 zetels had, maar waarin de CDA-fractie tien dissidenten telde. Die stemden het kabinet niet weg. Maar ze zorgden er wel voor dat het kabinet zichzelf vaak al van tevoren censureerde en lastige zaken uit de weg ging.

Gehiem Noordeinde
De koningin blijft buiten schot door het geheim van Paleis Noordeinde

In de kabinetsformatie van 2002 schoot de directeur van het Kabinet der Koningin Felix Rhodius al met scherp toen LPF-onderhandelaar Mat Herben verklapte dat de koningin hem vroeg: ‘Wilt u een wolkje of een plens in de koffie?’ Lubbers klapte deze zomer uit de school over zijn bezoek aan koningin Beatrix. Hij liet weten wat Beatrix dacht over het benoemen van Rutte tot informateur. Beatrix vreesde dat Rutte als winnaar van de verkiezingen beschadigd zou raken bij het mislukken van het schrijven van de proeve van een regeringsprogramma. Ook het inzetten van Tjeenk Willink moest niet te lichtvaardig gebeuren. Haar invloedrijke adviseur zou dan te snel slijten. Tjeenk Willink probeerde deze week in zijn persconferentie de opmerkingen van Beatrix weg te poetsen door te stellen dat hij de opmerking over slijtage van Rutte had gemaakt.

Onpartijdig
Een informateur is onpartijdig en dient zowel de koningin als de onderhandelaars

Maar informateur Ruud Lubbers werd niet vertrouwd door de rechtse onderhandelaars. Lubbers had Wilders al eens beticht van stemmingmakerij in de samenleving. De drie zetten Lubbers buiten en lieten hem pas weer binnen toen ze er zelf uit waren: een minderheidskabinet van VVD en CDA, gedoogd door de PVV. Lubbers verkocht het naar buiten toe, maar nam wraak met een explosieve brief waarin hij aanbeval de onderhandelingen te stoppen. De huidige informateur Tjeenk Willink (PvdA) wordt in VVD-kring ook niet 100 procent vertrouwd. Dat Tjeenk Willink zijn eindverslag over het weekend heen wilde tillen, tot ná de speech van Wilders op Ground Zero, wekte irritatie. Henri Kruithof, lid van het VVD-hoofdbestuur, twitterde: ‘Wie of wat geeft Tjeenk Willink het recht extra eisen aan deze coalitie te stellen?’ Onderhand lijkt Tjeenk Willink toch vooral óók hard bezig de koningin te beschermen tegen de drie rechtse leiders.

Kleintjes
De koningin heeft de regie

In de constitutionele monarchie is de koningin de procesbegeleider. Juist aan het primaat van die koninklijke regie werd de afgelopen week flink getornd door de drie rechtse fractievoorzitters. Het was ongewoon dat Rutte (VVD) onmiddellijk na de eerste breuk met rechts vorige week vrijdag riep dat hij dat regeringsprogramma zelf maar moest gaan schrijven. Ook Verhagen (CDA) en Wilders (PVV) gaven dit advies. Terwijl de koningin nog bezig was adviezen in te winnen, herriepen de drie rechtse fractievoorzitters hun advies aan de koningin in de media en de Tweede Kamer: zij wilden meteen doorgaan met onderhandelingen over het rechtse kabinet. Volgens Rutte maakte het Kamerdebat deel uit van het advies aan de koningin. Zelf dacht zij daar anders over.

Stappen
Formeren moet in twee stappen

Zo ging het met Paars in 1994 en zo zou het in 2010 met Paars Plus wéér gaan. Althans, dat dachten D66, PvdA en GroenLinks. Daarom adviseerden ze na het mislukken van de onderhandelingen over Paars Plus eerst een rechts kabinet te onderzoeken. Ze hoopten natuurlijk dat die variant dan echt definitief zou worden afgeschoten. Dan zou VVD-leider Rutte een goed argument hebben om toch weer met hen om tafel te gaan zitten: het land moet wél worden geregeerd. Die gok was niet zo gek. Het was onwaarschijnlijk dat het CDA als partij zou overleven als ze met Wilders in een kabinet ging zitten. Maar de andere partijen hadden er niet op gerekend dat informateur Ruud Lubbers opeens accepteerde dat de spelregels werden veranderd. Maxime Verhagen zag een muizengaatje naar de PVV en glipte erdoor. Daardoor leek een rechtse formatie opeens alsnog te gaan lukken.

Kleintjes
Kleintjes tellen niet

Waar is de tijd dat een beetje partij meer dan 50 zetels had? Het CDA had er in 1989 nog 54, drie jaar daarvoor scoorden CDA (54) én PvdA (52) nog zo hoog. Begin 2006 stond de PvdA onder Wouter Bos in peilingen op rond de 60 zetels, maar bij de verkiezingen in november van dat jaar werden dat er 33. Teleurstelling alom, destijds. Nu zouden de sociaal-democraten er een moord voor doen. De christen-democraten (21 zetels en nog steeds vrij vallend in de peilingen) helemáál. In 2006 kwam de ChristenUnie op het pluche via slechts 6 zetels, nu wordt al serieus gesproken over vijfpartijenvarianten en zouden de beide (twee!) mannenbroeders van de SGP cruciaal kunnen blijken voor een rechtse coalitie. Iedere man of vrouw telt, nu de grootste (VVD) en de één na grootste partij (PvdA) ook slechts 31, respectievelijk 30 zetels tellen.

Vertrouwen
Formeren draait om vertrouwen

Vertrouw op Allah maar bindt uw kameel stevig vast, luidt een islamitisch gezegde. Zo zitten Wilders en CDA-leider Verhagen er ook in. Ze houden scherp in de gaten wat elkaars belangen zijn. Zolang de ander nog wat te winnen heeft, komt het wel goed. Vertrouwen komt daar niet bij kijken. Op dat punt begrijpen ze elkaar prima.Het vertrouwen was zoek in het CDA-onderhandelingsteam waar Ab Klink uit stapte. Vervolgens verdampte het vertrouwen helemaal toen er nog twee andere dissidenten bleken te zijn. In een vliegende doorstart voor rechts hadden Beatrix en Tjeenk Willink ook geen vertrouwen.Wilders heeft zich nooit illusies gemaakt over het CDA. In een interview in De Telegraaf vertelde hij in februari al hoe hij die partij zag: een principeloze machtspartij die nog net niet haar eigen moeder zou verkopen in ruil voor regeringsdeelname.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden