Een film gaat nooit meer weg

José Saramago en George Sluizer zijn geestverwanten. Daarom vertrouwde de Portugese schrijver erop dat de Nederlandse filmer geen 'festival van seks en geweld' zou maken van zijn roman 'Het stenen vlot'....

Camoes en Pepe zijn opstandig. De honden van Nobelprijswinnaar José Saramago willen mee-eten en dat maken ze kenbaar met fanatiek gekef. Of de beesten niet even naar de woonkamer kunnen, vraagt Saramago zijn vrouw Pilar. Als bonus krijgen de dieren een stukje banaan. Camoes, vernoemd naar de grote Portugese dichter Luis de Camoes, schrokt het fruit onmiddellijk op.

'Is dat niet een tikkeltje decadent?', vraagt George Sluizer pesterig aan de verstokte communist. Saramago, serieus: 'Ik ontbijt altijd met twee bananen. Wat ik overhoud, bewaar ik voor de honden.'

Het is tegen tienen in de avond, en de hitte maakt plaats voor een koele nacht. Het zicht vanuit Saramago's huis, op een heuvel op het Canarische eiland Lanzarote, neemt af. Op de oceaan varen vissersboten, langs de kustlijn van het eiland vormt zich een lint van licht. Saramago is opgetogen. Zijn nieuwste boek is bijna af. Met Sluizer praat hij over Europa, de rol van kunstenaars, en over Het stenen vlot, de Spaanstalige film die Sluizer maakte naar Saramago's roman La Balsa de Piedra.

Jazeker - hij vond de film, die hij onlangs met vrienden in Lissabon zag, geslaagd. Maar het blijft wel wennen dat enkele elementen uit het boek ontbreken. 'Ik ben vooral opgelucht. Het is geen grove versimpeling geworden. In Het stenen vlot zitten veel bovennatuurlijke handelingen. Ik was bang dat die zouden leiden tot een orgie van special effects. George heeft het zacht gehouden. Hij heeft voor sfeer gekozen, niet voor effect.'

Een jaar geleden, op de filmset in Madrid, noemde Sluizer José Saramago al een 'geestverwant'. Ze gaan met elkaar om zoals mannen dat doen als ze elkaar mogen. Er is vertrouwen, bij ontmoetingen wordt er op schouders geklopt. Sluizer: 'Het klikte vanaf het begin. Maar het is niet zo dat José meteen al mijn films is gaan bekijken. Hij heeft zijn fiat gegeven omdat zijn agent waarschijnlijk heeft gezegd dat ik wel deug.'

Veel filmmakers hebben bij Saramago aangeklopt met het verzoek zijn werk te verfilmen - voor Stad der Blinden bood het productiebedrijf van Steven Spielberg een hoog honorarium. Aan de ene kant is die gretigheid begrijpelijk; Saramago's verbeeldingskracht roept als vanzelf beelden op. Daar staat tegenover dat Saramago's stijl - zinnen als doolhoven - zich moeilijk laat gladstrijken tot een toegankelijk scenario. 'Ik heb altijd alles afgehouden', zegt de schrijver en hij kijkt er een beetje besmuikt bij. 'Vooral de Amerikaanse verzoeken. Mijn werk is geen bron voor festivals van seks en geweld.'

Hij gaf de afgelopen jaren wel toestemming voor toneelbewerkingen van zijn romans in Italië en in Portugal, eenmaal werd er van zijn werk een libretto gemaakt. Maar film ligt gevoeliger. 'Een verfilming gaat nooit meer weg. Mensen gaan de film zelfs als het origineel beschouwen. Het boek komt op het tweede plan. Die angst, die probeer ik nu los te laten. Mijn romans zijn in 52 talen vertaald. Ik weet echt niet of de vertalingen in Korea en Bangladesh allemaal even adequaat zijn.'

Saramago ging overstag toen hij een brief kreeg van Yvette Biro, die met Sluizer werkte aan een scenarioversie van Het stenen vlot. Haar brief raakte hem. 'Het enthousiasme, de toon. Ik ben gevoelig voor gepassioneerde post. Het was onmogelijk die zomaar opzij te schuiven.'

Biro wist Saramago ervan te overtuigen dat Het stenen vlot wel degelijk verfilmbaar was. In de roman scheurt het Iberische schiereiland los van Europa, om pas midden in de Atlantische Oceaan, ergens tussen Afrika en Latijns-Amerika, halt te houden. Dat kan allemaal worden gesuggereerd, schreef Biro aan Saramago. Het ging Sluizer ook helemaal niet om de spectaculaire kant van het verhaal. In zijn optiek is Het stenen vlot in de eerste plaats een pleidooi voor solidariteit en idealen.

Sluizer: 'Het is geen film die rechtstreeks op een climax afgaat. Het is meer een vreemd sprookje, een fabelachtige reis. Ik probeer bij het publiek een stemming teweeg te brengen. Zonder veel uit te leggen, of te sturen.' The Stone Raft, zoals de internationale titel luidt, moest geen politiek werk worden. Sluizer: 'Mijn politieke ideeen zitten in de keuzes die ik maak, in de wijze waarop ik de wereld aan het publiek laat zien. Mijn opinie over de wereld zit in de keuze om deze film - over liefde, gevoel - op dit moment te maken. Er was behoefte aan harmonie en solidariteit, en niet aan agressie en conflicten.'

Trouwens - Spoorloos, de thriller die Sluizer faam bracht en die hij in Hollywood, met happy end weliswaar, over kon maken, heeft hij ook nooit beschouwd als een harde film. 'Na Spoorloos was het van: Aha! Thrillers, dát kan hij dus. Een misverstand. Ik heb Spoorloos nooit anders gezien dan als een liefdesverhaal met een filosofische ondertoon.'

In Het stenen vlot neemt Saramago, zoon van een boer zonder eigen land, afstand van Europa. Met het losscheuren en afdrijven van het Iberisch schiereiland toont hij zijn afkeer van de arrogantie waarmee 'de landen boven de Pyreneeën' kijken naar het Zuiden. Het is niet voor niets dat Spanje en Portugal tussen Zuid-Amerika en Afrika voor anker gaan. Volgens de schrijver hebben de landen met deze continenten meer culturele overeenkomsten dan met de EG-partners.

Saramago: 'Er is sinds de verschijning van het boek wel wat veranderd. Spanje en Portugal hebben er alles aan gedaan zich bij het Noorden aan te sluiten - ze willen er zo graag bijhoren dat ze hun identiteit er zonder problemen voor opgeven, iets dat nu ook in Oost-Europa gebeurt.'

De tijden zijn voorbij dat Spaanse en Portugese gastarbeiders naar het Noorden trokken om geld te verdienen. Het zijn nu de Afrikanen die dromen over een menselijk bestaan in Europa. 'Hier, voor de kust van Lanzarote, proberen grote groepen Afrikanen dagelijks Europa binnen te komen. Illegalen. Uit wanhoop trotseren ze met bootjes de oceaan - en dat zijn nog mensen die zich toegang tot zo'n boot kunnen verschaffen. Wat doet Europa, als medeschuldige aan de ellende in Afrika? Europa bouwt een fort. Alleen de wachttorens en de kanonnen ontbreken nog.'

In Het stenen vlot gaapt er kort na een aardbeving, die door geen enkele seismograaf wordt geregistreerd, een kloof tussen Spanje en Frankrijk. Onder de massa breekt paniek uit, en politici stellen onmiddellijk hun eisen. Amerika dreigt het drijvende schiereiland aan te vallen, de Britten zijn furieus over het verlies van Gibral-tar.

Sluizer bracht in zijn film de hebzucht en het politieke circus terug tot korte, voorbijschietende scènes. De nadruk ligt op drie mannen, twee vrouwen en een hond die elkaar leren kennen na een paranormale ervaring. Zij doorkruisen gezamenlijk Spanje en Portugal, eerst in een gammele Lelijke Eend en later met een paard en wagen. Er ontstaan relaties, de ratio moet steeds meer ruimte afstaan aan het gevoel. Sluizer observeert dat proces afstandelijk, met scènes die bewust meer tijd nemen dan nodig lijkt.

Sluizer: 'Ik ben niet iemand van wie kan worden gezegd dat zijn vierde film net zo goed zijn achtste had kunnen zijn, of andersom. Het stenen vlot had ik vijftien jaar geleden nooit gemaakt. Mijn films gaan gelijk op met mijn ontwikkeling. Ze vormen een impliciete autobiografie.'

José Saramago acht het de hoogste tijd voor een rondleiding door de tuin, waar Camoes en Pepe ('gewoon vuilnisbakkenrassen') vrij spel hebben en grote cactussen de schrijver verleiden tot een terzijde. 'Ik houd van cactussen. Deze plant weet van geen wijken. Kijk eens! Pure anarchie!' Trots wijst hij ook op het drainage-systeem, dat de tuin op gezette tijden van water voorziet. Grappend: 'Zo overwint de mens toch nog de natuur.'

Saramago (80) en Sluizer (70), wandelend over de vulkaangrond van Lanzarote. Twee globetrotters. Saramago trekt, als de eigenzinnig schrijver van Memoriaal van een klooster, Het evangelie volgens Jezus Christus en Alle namen, veelvuldig de wereld rond, voor lezingen en boekpresentaties. Sluizer is altijd een reiziger geweest. Geboren in Parijs, naar school in Engeland, een puberteit in Hilversum ('Ik sprak aanvankelijk geen woord Nederlands'), een tijdje op de grote vaart, een verblijf in Noorwegen, en later weer terug naar Parijs, naar filmschool IDHEC. En dan was er die periode in Portugal, waar hij in de oorlog, met zijn moeder, broer en zus naartoe vluchtte in afwachting een oversteek naar Groot-Brittannië - een ervaring die hem 'misschien onbewust' naar Saramago's La balsa de piedra dreef.

'Toen ik in Portugal draaide, op een strand, toen moest ik veel aan die tijd denken. Er kwam een gelukzalig gevoel over me. We zaten vlak boven Lissabon. Ik kon, als joch van negen, alles doen. Ravotten, zwemmen, duiken. Er was eten, er waren sinaasappels. Portugal leek wel het paradijs. Ik had van de politieke situtatie toen, van Salazar en consorten, geen enkele weet.'

Rond zijn twintigste wist Sluizer dat in de film zijn toekomst lag. Filmen is zijn manier van communiceren. Het is een alibi om overal rond te kunnen kijken. En dat overal moet letterlijk worden genomen. Sluizer draaide aan het begin van zijn carrière een groot aantal documentaires (in onder meer Zuid-Amerika) voordat hij begin jaren zeventig zijn eerste speelfilms regisseerde. Joao en het mes (1972) en Twee vrouwen (1979) onttrokken zich met hun internationale cast meteen aan het predikaat 'Nederlandse cinema' en dat is nooit meer veranderd. Voor The Vanishing toog hij naar Hollywood, Crime Time was een Brits-Duits-Amerikaanse samenwerking, Utz (naar Bruce Chatwin) speelde zich voornamelijk af in Tsjechië. Voor Dying To Go Home, over ontworteling en aanpassen, pendelden Sluizer en zijn vrouw Anne Lordon (als medeproducent) heen en weer tussen Portugal en Amsterdam.

Sluizer: 'Door mijn achtergrond word ik niet gehinderd door grenzen. Ik voel me een Europese filmmaker, met Europa als natuurlijke basis. Dat vraagt nogal wat handigheid, maar gelukkig ben ik goed in plannen. Als ik een datum in mijn kop vastzet, dan haal ik die. Ik ben taai in het vastzetten van mijn doelstellingen. In 1980 heb ik eens een lijstje gemaakt de dingen die ik per se wilde doen. Beetje voor de gein, beetje serieus. Er stond onder meer op dat ik een film in Hollywood wilde maken. Dat is in elk geval gelukt.'

Op de set eist Sluizer van zijn crew inzet en loyaliteit. 'Ik vind het vreselijk als mensen zich niet aan afspraken houden. Zeker tijdens een draaiperiode. Filmen vraagt om een strakke hiërarchie, iets waar Nederlandse crewleden nogal moeite mee hebben. Op de set van Spoorloos werd Johanna ter Steege door iemand een kapsoneswijf genoemd omdat ze liep te mopperen over haar eigen prestatie. Ze moest 'wel normaal blijven doen'. Zoiets is in Amerika onmogelijk. Daar zou zo'n opmerking leiden tot ontslag op staande voet.'

Voor Saramago zijn dergelijke groepsprocessen ondenkdaar. Hij schrijft, zegt hij tevreden, in een zelf gekozen isolement. Vanuit zijn werkkamer heeft hij een wijd zicht over de Atlantische oceaan. Op deze plek schrijft Saramago zijn romans, waarin de wereld doorgaans wordt beschouwd vanuit het perspectief van de gewone man en vrouw. Hier, hoog boven het verschroeide land, mengt Saramago magisch-realisme met onversneden moralisme. Zijn hoofdthema - de invloed van macht en de bereidwilligheid van mensen zich daaraan te onderwerpen - is blijvend actueel.

Saramago: 'Zo kijk ik zelf niet naar mijn werk. Ik weet niet wat ik moet zeggen als mensen mij geëngageerd noemen. Ik schrijf over wat mij boeit. Vaak zoek ik mijn heil buiten het realisme, of in metaforen. Ik probeer het onmogelijke uit te drukken. Bij engagement denk ik toch meer aan expliciete teksten, aan pamfletten.'

De grote, boze woorden bewaart hij voor zijn leven buiten Lanzarote. Regelmatig zorgt Saramago voor tumult, als hij tijdens een reis zich uitspreekt over politieke kwesties. Pas nog in Ramallah, waar hij als afgevaardigde van het Internationale Schrijversparlement de praktijken van het Israëlische leger zou hebben vergeleken met de misdaden in Auschwitz. De uitspraak leidde tot een internationaal debat. Amos Oz noemde Saramago 'moreel blind', en Ian Buruma schreef in The Guardian dat schrijvers zich beter maar niet met politiek kunnen bemoeien.

Saramago: 'Het treurige van deze zaak is dat ik helemaal niet heb gezegd dat de gebeurtenissen in Ramallah met Auschwitz te vergelijken zijn. Wat ik deed was mijn verbazing uitspreken. Mijn verbazing over het feit dat een volk dat de gruwelen van Auschwitz zo goed kent zo agressief politiek bedrijft. Dat is toch iets anders.'

De ophef rondom zijn Ramallah-bezoek komt voort uit de evenementencultuur in de westerse landen. De media, voor een groot deel in handen van beursgenoteerde conglomeraten, zijn een ordinaire handel geworden, stelt Saramago, die na de Anjer Revolutie in 1974 twee jaar kunstredacteur was. 'Kranten durven niet meer over idealen en onrecht te schrijven. Dat verkoopt niet. Glamour is belangrijker dan honger en aidsepidemieën. In die context is mijn opmerking in Ramallah verminkt tot een makkelijk verteerbare oneliner. Subtiele kanttekeningen worden keihard gecensureerd. Dat zijn de gevolgen van wat ik noem het autoritair kapitalisme. De macht van het getal heeft de vrije geest ook in de media in de hoek gedreven.'De macht van het getal heeft de vrije geest ook in de media in de hoek gedreven.'

Hij weet ook wel dat het onmogelijk is om met met boeken de verschroeiende kracht van het marktdenken te kielhalen. 'Alleen zou het wel van een stuitende onverschilligheid getuigen om het leven als onveranderlijk te beschouwen. Ik weiger dat te accepteren. Mensen zijn instrumenten van bepaalde omstandigheden in een bepaalde periode. Het is de opdracht om daartegen te vechten. Met eigen verhalen, met jouw versie van de geschiedenis.'

Pilar, die vanuit huize Saramago nieuwsuitzendingen maakt voor de lokale radio van de Canarische Eilanden, meldt vanuit de keuken dat het diner klaar is. Voor de gelegenheid heeft Saramago een bijzondere Spaanse wijn ontkurkt waarmee hij toast op La Balsa de Piedra. Er ligt een boek voor Sluizer klaar, met een opdracht. 'Bedankt, George', staat erin. 'Op naar de volgende samenwerking.'

Het stenen vlot gaat op 19 september in première. Op zaterdag 14 september organiseert het Vlissingse filmfestival Film By The Sea een speciale vertoning in aanwezigheid van José Saramago.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden