'EEN EVIDENTE VORM VAN POLITIEKE BEELDMANIPULATIE'

Over de Nederlandse leeuw heeft de dichter Kees Stip in zijn hoedanigheid van Trijntje Fop eens een puntig vers gemaakt:..

Een leeuw gaf dagelijks te Velp

instructie aan zijn jongste welp.

Houd, sprak hij, in je rechterhand

een lange lat omhooggeplant,

een bos asperges in je linker,

je tong naar buiten, dat staat flinker.

En als je nu rechtop leert slapen,

dan kom je later in een wapen.

In een boeiende bijdrage aan Openbaring en bedrog - De afbeelding als historische bron in de Lage Landen gaat de Amsterdamse kunstsocioloog B. Kempers op zoek naar de wordingsgeschiedenis van de leeuw als nationaal symbool. 'Met getrokken zwaard en pijlenbundel in zijn klauwen is de op zijn achterpoten staande leeuw een zo vanzelfsprekende verschijning geworden dat maar weinigen de vraag opwerpen hoe de ontwikkeling van dit standaardsymbool is verlopen', schrijft hij. 'Men heeft zich onvoldoende gerealiseerd dat de Nederlandse leeuw er lange tijd niet was.'

Zoals die leeuw er nu uitziet, is hij de vrucht van een koninklijk besluit van 24 augustus 1815, toen het Nederlandse koninkrijk na de Franse tijd werd geproclameerd. Besloten werd voor het nationale symbool twee overgeleverde symbolen van verschillende herkomst te combineren: de 'klimmende' leeuw van het geslacht Nassau, die was afgeleid van het wapen van de middeleeuwse keizers, en de leeuw met pijlen en zwaard, die vanaf 1578 als wapen gold van de belangrijkste gewesten in de Lage Landen en veelvuldig figureerde op prenten met verhalende voorstellingen. Het was, schrijft Kempers, 'een evidente vorm van politieke beeldmanipulatie'.

De leeuw won het van andere dieren die op wapens en prenten werden opgevoerd. Een daarvan was de kikker, die als symbool in de Nederlanden was geïntroduceerd vanuit Venetië. 'Voor Venetië was de kikker nog ondubbelzinnig negatief', aldus Kempers. 'Republikeinse burgers in een moerassig staatje aan zee werden met onverholen enthousiasme te kijk gezet als kikkers die tegenover de trotse adelaar natuurlijk niets anders kunnen uitrichten dan weer de wijk te nemen.' In de Nederlanden werd de kikker een 'geuzensymbool': 'zelfs nietige wezens kunnen de Spaanse zwijnen en de Oostenrijkse adelaar verslaan.'

Openbaring en bedrog is voortgekomen uit een initiatief van de stichting Atlas Van Stolk in Rotterdam. Tal van prenten uit de rijke, door de Rotterdamse houthandelaar Abraham van Stolk geïnitieerde collectie illustreren de zes bijdragen die de bundel telt. Zo schrijft Jan Bank onder de titel 'De Oranjes te paard' over de wijze waarop het koningshuis zich in de twintigste eeuw laat uitbeelden. E. de Jongh behandelt vormen van propaganda en beeldmanipulatie in de zeventiende-eeuwse schilder- en prentkunst. N. van Sas bekijkt de internationale verhoudingen rond 1800 op basis van de prentcultuur. Daarnaast zijn er nog bijdragen van R. Scheller en Frans Grijzenhout.

Lange tijd is beeldmateriaal door historici en sociale wetenschappers stiefmoederlijk behandeld, schrijft Kempers in een inleiding. 'Preoccupatie met het woord en enig wantrouwen jegens het visuele zetten door in zowel de analytische als in de beschrijvende wetenschap. De geschiedwetenschap is overwegend verbaal van aard: haar bronnen zijn overwegend teksten, haar presentatie berust voornamelijk op woorden. (. . .) Ook voor de sociale wetenschappen geldt het primaat van het woord.'

Kempers constateert groeiende belangstelling voor de informatieve waarde van afbeeldingen. 'Historici gebruiken meer en meer beelden, kunsthistorici onderzoeken naast objecten ook hun context en sociologen die zich bedienen van beelden, zijn geen uitzondering meer. Vol verwijt worden nalatigheden aan de kaak gesteld, vol vertrouwen is men nieuwe, interdisciplinaire wegen ingeslagen.'

Han van Gessel

B. Kempers (redactie): Openbaring en bedrog - De afbeelding als historische bron in de Lage Landen.

Amsterdam University Press; ¿ 39,50.

ISBN 90 5356 089 0.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden