Een erg geil avondje aan het Binnenhof: Hoe journalisten enmachthebbers de tango dansen

De reporter wordt geacht kritisch en onafhankelijk te staan ten opzichte van de macht. Maar tegelijk moet hij de machthebbers te vriend houden....

PETER GIESEN; BAS MESTERS

'Nu is Van Gaal echt te ver gegaan', sist Marina Witte, directeur van de Nederlandse Sportpers. Het is de middag vóór de finale tussen Ajax en Juventus in de Champions League in Rome. De trainer van Ajax heeft nog tijd gevonden om de passagierslijst voor de teamvlucht door te nemen. Elf namen schrapt hij. Met die journalisten wenst de Ajax-coach niet in één vliegtuig te zitten.

Van Gaal kan zich veel permitteren. Miljoenen lezers hunkeren naar elke snipper nieuws over Ajax. Als verslaggever kun je maar beter geen ruzie maken met trainers en spelers van de Amsterdamse club.

Een klassiek journalistiek dilemma: de reporter wordt geacht kritisch en onafhankelijk te staan ten opzichte van de macht. Maar tegelijk moet hij de machthebbers te vriend houden, wil hij voorkomen dat zij met hun nieuws naar de concurrent lopen.

Laten sportverslaggevers zich inpakken door voetbalmiljonairs met sterallures? Zijn parlementaire verslaggevers die afhankelijk zijn van bronnen op het Binnenhof, onafhankelijk?

'Zullen we wedden om een fles wijn dat Linschoten blijft?', vraagt Hugo Schneider (Den Haag Vandaag).

'Nou nee, laat maar', zegt José Smits (de Volkskrant).

Schneider heeft de geplaagde staatssecretaris zojuist de microfoon onder de neus geduwd. De televisiekijker kent het Binnenhof vooral van venijnige tv-gesprekjes. Maar de werkelijkheid ziet er anders uit. De hele dag wordt genoeglijk gekletst, gepolst en geroddeld.

De wandelgangen, vlak voor het vragenuurtje op dinsdagmiddag. De kruisbestuiving tussen politici en journalisten bereikt haar wekelijkse hoogtepunt. Verslaggevers drukken hun bron tegen een zuil in de halvemaan-vormige galerij achter de Grote Vergaderzaal. Of Linschoten nog wel het vertrouwen heeft. Politici speculeren gretig mee over de overlevingskansen van de staatssecretaris.

Op woensdagmorgen verschijnen volstrekt tegengestelde berichten in de ochtendbladen, alle opgetekend op die paar vierkante meter achter de vergaderzaal. De Telegraaf: VVD verdeeld over positie Linschoten. Trouw: VVD koppelt positie Schmitz en Tommel aan lot Linschoten. De Volkskrant: geen koppeling tussen staatssecretarissen.

'Het is maar net wie je spreekt', horen we van verschillende verslaggevers. Je moet daar heel zorgvuldig in zijn, drukken ze ons op het hart.

Rondlopend door de gebouwen van het Binnenhof stuiten we op sluimerende onvrede.

Mark Kranenburg, commentator van NRC Handelsblad, vraagt zich af waarom doodnormale meningsverschillen worden opgeblazen tot ruzies. Waarom wordt de persoon vaak interessanter gevonden dan het beleid?

Mensen hebben behoefte aan simpele schema's, meent hij. Nu het verschil tussen links en rechts allengs minder duidelijk is, hebben journalisten en kamerleden het onderscheid verschoven naar de vraag naar goed en slecht. Doet Sorgdrager het slecht? Doet Kok het goed? Beter dan Bolkestein? Het zijn cruciale vraagstukken geworden. Althans, op het Binnenhof.

'Het is soms een broeierige inteeltcultuur', zegt VVD-fractieleider Frits Bolkestein. Kamerleden en verslaggevers jutten elkaar op, met veel aandacht voor persoonlijke kwesties, zegt hij.

'Politici en journalisten zijn als baas en hond. Ze gaan steeds meer op elkaar lijken', vindt PvdA-fractievoorzitter Jacques Wallage. Hoewel de pers te veel gericht is op relletjes, treft ook de politiek blaam, vindt de PvdA-voorman. Er is weinig debat geweest, de afgelopen jaren. Vooral in tijden van bezuinigingen presenteren ministers hun beleid als de enige redding uit de financiële chaos. Maar de essentie van politiek is nu juist dat zij laat zien dat een maatschappij verschillende keuzes heeft. Er is een gebrek aan nieuws ontstaan, denkt Wallage, door een tekort aan inhoudelijke meningsverschillen. En dus richten de media zich op personen, die zij als winnaars of verliezers kunnen neerzetten.

'We moeten geduld hebben', schreeuwt Louis van Gaal over het trainingsveld. 'Of we winnen in de 60ste minuut of in de 87ste minuut, dat maakt niet uit! Die opening, die komt er wel'

Professioneel trekken alle verslaggevers hun blocnote. Misschien is hier wel iets profetisch gezegd. Na afloop van de training waaieren ze uit over het grasveld. Speelt Frank morgen mee? Hoe is de knie van Patrick?

De sfeer is vriendelijk. Er wordt op schouders geklopt. Toch is de afstand enorm. Op het Binnenhof babbelt men tot wederzijds voordeel, hier staan jonge supersterren minzaam toe dat journalisten een paar citaatjes ophalen. 'Spelers vinden journalisten klootzakken', denkt Johan Derksen, adjunct-hoofdredacteur van Voetbal International. 'Een beetje zielig ook, omdat ze zo weinig verdienen.'

Wie een topspeler wil interviewen, moet aan diens eisen voldoen. Anders geen interview. Sommige spelers wensen slechts met één reporter te spreken. Derksen: 'Edgar Davids praat van onze verslaggevers alleen met Ted van Leeuwen. Toen Davids werd gepresenteerd bij AC Milan, was Van Leeuwen verhinderd. Ik heb iemand anders naar Milaan gestuurd. Meneer Davids zei doodleuk: ik praat niet met jou.'

Natuurlijk zou Derksen het liefst tegen al die twintigjarige multimiljonairs zeggen dat ze, om in voetbaltermen te blijven, een dikke kunnen krijgen. Hij was ooit een linkse journalist die in de kroeg graag opschepte over zijn onafhankelijkheid. Maar bij een voetbalblad leer je hoe de wereld in elkaar steekt. 'Uit onderzoek is gebleken dat 78 procent van onze lezers alles van Ajax wil weten. We kunnen het ons niet permitteren niet on speaking terms met Ajax te zijn', zegt hij.

Voor het Torentje, de werkkamer van premier Kok, post een groepje journalisten. Straks komen de fractieleiders van de regeringspartijen naar buiten. De kans dat ze iets te zeggen hebben, is gering. Je weet maar nooit. 'Iedereen kan zich die keer herinneren dat hij er net niet bij was', zegt José Smits (de Volkskrant).

Daar heb je Gerrit-Jan Wolffensperger van D66. We lopen een eindje mee. Op een vriendelijke manier slaagt hij erin niets te zeggen. Plotseling duikt Robin Linschoten op. Jan Hoedeman en Lidy Nicolasen (de Volkskrant) schieten hem aan.

'Robin, je blijft zo zelfverzekerd.'

'O ja, vinden jullie me zelfverzekerd?'

'Alsof het je allemaal niets doet.'

'Moet je luisteren, ik sta ermee op en ik ga ermee naar bed.'

'Heb je nou wel of niet het Ctsv gebeld om publicatie van die rapporten over de Ziektewet te vertragen?'

'Dat heb ik niet gedaan. Kijk, als ik geweten had dat de rapporten zouden verschijnen, had ik waarschijnlijk wel gebeld. Maar dan was het nooit naar buiten gekomen. Dan was het altijd tussen Dian van Leeuwen en mij gebleven.'

Een slimme glimlach van de staatssecretaris besluit het pikante gesprekje. Het is beduidend leuker dan het gros van de politieke interviews dat in de krant verschijnt. Maar stilzwijgend weten beide partijen dat het de volgende dag niet in de krant zal staan. Zo worden in Den Haag off the record de meest fantastische interviews weggegeven.

Zodra de blocnote op tafel komt, worden bewindslieden echter dodelijk saai. Zo saai dat zowel de redactie van NRC Handelsblad als die van de Volkskrant nadenkt over de vraag of de krant nog wel paginalange zaterdag-interviews met ministers zal publiceren. Ook omdat na het interview nog eens uitgebreid onderhandeld moet worden over de uiteindelijke tekst.

Enigszins beschaamd vertellen journalisten over politici die de scherpe kantjes van het verhaal afslijpen. Krachttermen worden geschrapt, bijvoeglijke naamwoorden gekuist. Ruud Lubbers stelde ooit zestig wijzigingen voor in een interview met Leonard Ornstein (Vrij Nederland). 'Ach, ik help journalisten nu eenmaal graag van een zes-min naar een zeventje', zei de toenmalige premier.

Er is een pikorde in het schrappen, concludeert Ornstein met enige spot. Premiers eisen een stuk of zestig veranderingen, ministers doen het voor de helft en kamerleden zijn zo blij met publiciteit dat ze niet moeilijk doen.

'We schrijven heel kritisch', zegt Johan Derksen (Voetbal International). 'Alleen komt dat nooit in het blad. Het wordt altijd weer geschrapt. Soms moeten we de tekst van een interview faxen naar de speler, de trainer, de perschef en de zaakwaarnemer. Die gaan allemaal zitten veranderen.'

'Zestig procent kans dat Linschoten blijft zitten', schat Den Haag Vandaag-presentator Ferry Mingelen.

De spanning stijgt op het Binnenhof. De journalisten worden nerveus. Ze zijn bang dat andere verslaggevers meer weten dan zij zelf. Niets is erger dan 's ochtends de concurrent van de mat te pakken en de primeur te lezen waarop je de hele dag vergeefs hebt gejaagd.

Op woensdagavond om een uur of elf is Jan Hoedeman (de Volkskrant) klaar met zijn stuk. Hij gaat nog even naar de perssociëteit Nieuwspoort, waar politici, journalisten en voorlichters elkaar treffen. 'Wie weet is er nog iemand die iets over de positie van Linschoten kan melden', zegt hij. In de sociëteit hangt de sfeer van een verlopen buurtcafé waar een vaste club van vrijgezellen en gescheiden mannen zijn borreltje pakt. Engeland-Duitsland is op tv, de gesprekken gaan over voetbal.

Net als Hoedeman naar huis wil gaan, komt een voorlichter op hem af. 'Heb je het gehoord, Jan? Linschoten valt. De VVD is verdeeld. Er is een peiling geweest in de fractie. Het zou fifty-fifty zijn. Hoe lang heb je nog tot de deadline? Twintig minuten? Ik gun je deze primeur van harte'

Met bonzend hart steekt Hoedeman het Plein over naar de redactie van de Volkskrant. Hij belt een VVD'er op. Anonimiteit gegarandeerd, uiteraard.

'Is er een peiling geweest?'

'Geen sprake van.'

'Echt niet?'

'Nee, echt niet.'

De primeur lost op in rook. Zoals zo vaak. Linschoten leeft nog, in de Volkskrant van donderdag.

Het Binnenhof is een moeilijk terrein voor een beginnend verslaggever, vindt Emile Bode. De macht houdt je op afstand, zegt hij. Jarenlang werkte hij op de parlementaire redactie van De Telegraaf. De woordvoerder verkeersveiligheid van de RPF wil altijd wel met je praten, maar de fractieleiders lopen langs je heen alsof je niet bestaat.

Pas na een jaar of vier verandert dat. Plotseling komt het nieuws naar je toe. Je krijgt tips, ambtenaren gaan lekken, politici nemen je in vertrouwen. Ineens hoor je tot de ingewijden. Pas dan kun je het spel rond de primeurs echt gaan meespelen.

Veel Haagse primeurs worden weggegeven, zegt Hans Hillen, kamerlid van het CDA. Door ministeries zelf of door goed geïnformeerde kamerleden die er hun bedoelingen mee hebben. Hillen is directeur voorlichting op Financiën geweest en ook verslaggever van het NOS-Journaal. Hij heeft het spel aan alle kanten meegespeeld. Op het ministerie van Financiën liet hij wel eens slecht nieuws uitlekken voordat het in het kabinet ter sprake kwam. 'Door te laten lekken dat er acht miljard moest worden bezuinigd, kon iedereen in de ministerraad en daar buiten vast wennen aan het idee.'

Een journalist krijgt van zijn hoofdredacteur een schouderklopje als hij de krant kan openen met het bericht dat 'volgens vertrouwelijke cijfers van Financiën het tekort hoger uitvalt dan verwacht'. Aan wie wordt zo'n primeur gegund?

'Je bent professional, dus je let vooral op het medium, niet of je iemand aardig vindt. Een redacteur van de Provinciale Zeeuwse Courant heeft het moeilijk, ook al heeft hij drie Pulitzer-prijzen gewonnen', doceert Hillen. 'De Volkskrant en NRC Handelsblad zijn geschikte media, omdat ze door opiniemakers worden gelezen. De Telegraaf is ook geschikt, behalve op zaterdag, want niemand schijnt die krant thuis te lezen. Als je in christen-democratische kring iets gedaan wilt krijgen, kun je het best via Trouw lekken.'

De journalist in kwestie moet enig gezag genieten. De lekkende partij moet hem kennen en vertrouwen. Kan zo'n journalist ook kritisch zijn? Dat blijkt subtiel te liggen. Enerzijds kan een verslaggever slechts gezag verwerven als hij opvalt door kritische stukken. Maar anderzijds moet hij een insider zijn, iemand die in feite deel uitmaakt van het politieke wereldje.

Toen Volkskrant-verslagger Jan Hoedeman als parlementair verslaggever begon, vroeg hij een ervaren collega: 'Hoe doe je dat, netwerken in Den Haag?' Het antwoord was kort: 'Lunchen, Jan. Lunchen.'

Door al die achtergrondgesprekken met kamerleden, voorlichters en ambtenaren nemen reporters langzaam maar zeker het referentiekader van de macht over, denkt Hillen. 'De grondhouding van een journalist wordt voor tachtig procent bepaald door vertrouwelijke informatie die hij vooraf krijgt', zegt hij. De financieel redacteur raakt doordrongen van de noodzaak tot bezuinigen, de onderwijsredacteur heeft alle begrip voor de moeilijke positie van minister Ritzen. Hillen: 'In mijn tijd bij Financiën was onze analyse van het overheidstekort bijna zaligmakend. Voor ons was dat natuurlijk reuze plezierig. De pers is enorm machtsbevestigend.'

Mark Kranenburg (NRC Handelsblad) kent het probleem. 'Je zit in een koker. Je kent alle varianten van het beleid, maar het zijn alleen de Haagse mogelijkheden', zegt hij. Wie slechts op het Binnenhof met mensen praat, zal het oordeel van het Binnenhof ook snel overnemen. 'Toen Lubbers tien jaar premier was, hebben alle kranten positieve verhalen over hem geschreven. Bij zijn afscheid, een paar jaar later, was de toon heel anders. Toen waren ook de bronnen van oordeel veranderd.'

'Zeventig procent kans dat Linschoten blijft', zegt Sjuul Paradijs (De Telegraaf), als we hem donderdagochtend treffen voor de fractiekamer van de VVD. 'Ik heb er een fles wijn om verwed.'

Maar de Kamer oordeelt hard over de staatssecretaris. Om twaalf uur 's nachts zegt Linschoten dat hij zal opstappen, tenzij de Kamer hem alsnog het volle vertrouwen schenkt. De zitting wordt geschorst.

De verslaggevers zijn zenuwachtig. Met het naderen van de deadline zit het er dik in dat Linschoten valt. Maar je weet het nooit zeker. Kun je de gok 'Linschoten treedt af' nemen? Op zo'n moment herinnert iedereen zich haarscherp hoe het Algemeen Dagblad Peres tot overwinnaar van de Israëlische verkiezingen uitriep.

Vier verslaggevers van de Volkskrant rennen door het kamergebouw, op zoek naar die ene aanwijzing die zekerheid geeft. De mobiele telefoon gaat. D66 en PvdA zouden definitief het vertrouwen hebben opgezegd. Jan Hoedeman loopt snel naar het D66-Kamerlid Bert Bakker. 'Off the record, Bert, heeft hij nog het vertrouwen?'

'Jan, ik heb alle begrip voor je problemen met de deadline, maar ik kan het niet zeggen.'

Om half twee maakt Linschoten eindelijk zijn aftreden bekend. De randstedelijke edities van de Volkskrant kunnen het feit nog melden.

Die avond heeft Nieuwspoort niets meer van een verlopen buurtcafé. Het is druk en er wordt flink gedronken. Terwijl de gevallen staatssecretaris naar zijn woonplaats Dronten rijdt, is iedereen gelukkig. Deze avond weten ze weer waarom ze in Den Haag zijn. Niet voor al die saaie debatten, niet eens voor boeiende debatten, maar voor het drama, het gevecht en de adrenaline. Zoals een verslaggever het, anoniem, samenvat: 'Voor ons was dit gewoon een erg geil avondje.'

We hebben dit verhaal aan vijf mensen laten lezen. Er zijn twee wijzigingen in verwerkt. We hebben veel meer gehoord dan we nu kunnen opschrijven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden