'Een enorme verrijking: te weten dat kunst de plek van de religie kan innemen'

Donkere paden, ruige streken en personages met duistere kanten fascineren regisseur Theu Boermans. Een tocht langs Goethe en Tsjechov, Haneke en Vetter, en een uithoek van Griekenland.

Regisseur Theu Boermans. Beeld Els Zweerink

Het gesprek met Theu Boermans (67) vindt plaats in een tamelijk chic restaurant midden op de Amsterdamse Wallen. Buiten staren drommen mannen wellustig naar de vrouwen achter de ramen die zichzelf plichtmatig aanbieden - borsten omhoog, hoofdknikje: kom binnen! Het levert soms gênante taferelen op in deze commerciële mix van betaalde lust en toeristische attractie. Maar het past mooi bij het onderwerp van Boermans' nieuwe voorstelling Een helse komedie.

Dat stuk gaat over de Oostenrijkse seriemoordenaar Jack Unterweger (1950-1994) die negen prostituees vermoordde. Een bizar verhaal, dat begint als Unterweger op zijn 24ste een meisje van 18 berooft en vermoordt. Hij bewerkt haar met een stok en wurgt haar met haar eigen beha om het op een lustmoord te laten lijken.

Toch wordt hij in 1976 veroordeeld. In de gevangenis ontpopt hij zich tot een voorbeeldig man: hij schrijft een boek over zijn tragische en traumatische jeugd, volgt een studie en zet zijn charmes in om iedereen voor zich te winnen. Na zijn vrijlating in 1990, op voorspraak van onder anderen Günter Grass en Elfriede Jelinek, wordt hij zelfs een nationaal bekende held, knuffeldier van een deel van de Oostenrijkse intellectuelen en politici, als voorbeeld van een geslaagde resocialisatie. Hij is een graag geziene gast in talkshows en heeft allerlei verhoudingen met invloedrijke vrouwen die als een blok voor hem vallen. Intussen vermoordt hij in en buiten Oostenrijk dus een aantal prostituees, steeds op dezelfde wijze - met stokslagen en een beha om de nek.

Boermans maakt Een helse komedie met het Residentieorkest en twee sopranen, en met Mark Rietman in de hoofdrol. 'Het verhaal van Unterweger fascineerde mij al toen ik in het Wiener Burgtheater aan het werk was. Niet alleen vanwege die moorden, maar ook hoe hij de status van een beroemdheid kon bereiken. Hij zag er een beetje uit zoals Herman Brood, tatoeages, tikkeltje ordinair, met een charmante maar duistere kant. Hij schreef ook toneelstukken en kinderboeken en was heel eloquent.'

Niemand kwam op het idee dat Unterweger al die moorden gepleegd zou kunnen hebben, behalve een gepensioneerde rechercheur uit Graz die hem nog kende vanwege die moord op zijn 25ste. En zo is hij uiteindelijk toch opnieuw opgepakt en ontmaskerd. Enkele uren na zijn veroordeling tot levenslang hing hij zich op in zijn cel. Aan het koord van zijn joggingbroek dat hij op dezelfde manier had geknoopt als de beha's waarmee hij zijn slachtoffers ombracht.

Mark Rietman in Een helse komedie. Beeld Barrie Hullegie

Boermans: 'Een helse komedie is in wezen een terugblik vanuit de dood. De twee sopranen zingen prachtige aria's van onder anderen Mozart, Beethoven en Händel en vertolken daarmee alle vrouwen met wie hij in zijn leven te maken heeft gehad. En Mark Rietman is natuurlijk de ideale acteur voor deze rol, want ook hij heeft een duistere kant. Als ik hem niet had gehad, zou ik deze voorstelling niet hebben gemaakt. Of we uiteindelijk de waarheid te horen krijgen, laat ik in het midden. Daarvoor moet je de voorstelling zien.'

Boermans is intussen nog steeds betrokken bij Soldaat van Oranje, de musical waar hij als regisseur elk half jaar een nieuwe cast inwerkt. Ook zijn er vergevorderde plannen voor een Engelse versie daarvan. Op dit moment schrijft hij samen met Edwin de Vries het scenario voor de mogelijke opvolger van Soldaat van Oranje: De Nieuw Amsterdam. Daarnaast heeft hij een tv-serie over het cabaret in doorgangskamp Westerbork en de film Zee van Tijd in voorbereiding.

En de theaterversie van The Hunger Games, hoe zit het daar eigenlijk mee? 'Het plan om naast het Wembley Stadion in Londen een nieuw theater te bouwen is van de baan. De financiering daarvoor kwam niet rond. Maar hoofdproducent Lions Gate wil er heel graag mee door, als spin-off van de filmcyclus. Alles ligt klaar: script, vormgeving, muziek. Op dit moment wordt gezocht naar een nieuwe locatie, waarschijnlijk in New York. We wachten af.'

1. Theatermaker: Andrea Breth

'Toen ik een jaar of 30 was en zelf acteerde, ging ik geregeld naar Berlijn om daar het theater te zien dat we hier niet hadden. Theatermaker Andrea Breth is in die periode voor mij van groot belang geweest. Ik zag destijds haar voorstellingen in de Freie Volksbühne, waaronder Emilia Galotti van Lessing. Ik was diep onder de indruk vanwege de precisie van de tekstbehandeling en dat wat er tussen de acteurs gebeurde.

'Dat had natuurlijk ook te maken met hoe ik ben opgevoed, door een vader die thuis het verzameld werk van Goethe en Schiller in de boekenkast had staan. Toen ik dat Duitse theater zag, viel alles op zijn plek. Wat ik als jongen niet begreep, werd ineens glashelder: het was een onderzoek naar de ziel van de mens. Het heeft ook te maken met de taal, als abstract gegeven. De acteur is voor mij zoals een instrument in de muziek. Dat is ook altijd mijn uitgangspunt bij het regisseren geweest: het hanteren van de taal als een muziekstuk, met de acteur als instrument. Ik ben daar tamelijk rigide in, dat klopt.'

De toenmalige Duitse president Joachim Gauck overhandigt aan Andrea Breth een onderscheiding van haar oeuvre in 2015. Beeld epa

2. Schrijver: Johann Wolfgang von Goethe

'Zoals bij andere mensen op hun nachtkastje het Oude of Nieuwe Testament ligt, ligt bij mij Goethes Faust naast mijn bed. Dat toneelstuk ontroert mij diep, omdat er de wanhoop van het menselijk streven naar zingeving in opgesloten ligt. Faust heeft voor mij te maken met taal en denken. En met theater, want om al die verheven gedachten tot leven te brengen, heb je het theater nodig. Het gaat erom sprekend te kunnen denken, en denkend te kunnen spreken.

'Bij Goethe staat de eenzame mens tegenover de zinloosheid van ons aller bestaan - waar tenslotte als het goed is alle grote kunst over gaat. Hoe geef je het leven zin en betekenis in het volle bewustzijn dat er niets is? Om die vraag draait het uiteindelijk in zijn oeuvre.

'Als ik Goethe noem, moet het uiteraard ook over zijn tijdgenoot Schiller gaan. Zij waren hecht bevriend. Ik regisseerde dit seizoen zowel Goethes Tasso als Schillers Jeanne d'Arc, allebei personages uit het verleden. Met die historische onderwerpen gebruik je het verleden om je eigen tijd te duiden en daarmee de blik op de toekomst te richten. Om de toekomst te begrijpen moet je dus in het verleden afdalen - aldus de opvatting van de Duitse heren toen. Je zou dat uitgangspunt nog steeds kunnen toepassen - het is rete-modern eigenlijk. Probleem is helaas dat de ontvankelijkheid voor dit soort theater bij het publiek nogal afnemend is.'

3. Dansvoorstelling: De Groene Tafel van Kurt Jooss

'Ik zag die dansvoorstelling als 14-jarig kind in De Prins van Oranje, een veredeld soort parochiehuis in mijn woonplaats Venlo. Het maakte een verpletterende indruk op me, vooral omdat de dood er een belangrijke rol in speelde en als personage opkwam. Het ging plotseling over metaforen, symbolen en verbeelding. Dat was voor mij een enorme verrijking: te weten dat er in de wereld meer te koop was, dat kunst de plek van de religie kon innemen. Overigens werd er bij ons thuis ook veel toneel gespeeld en gezongen. Mijn vader was lange tijd regisseur van de Venlose revue.'

Tekst gaat verder onder de video.

4. Film: Das Weisse Band, van Michael Haneke

'Geweldige film, vooral vanwege die claustrofobische sfeer, die ook al in Hanekes Funny Games zat. Hij weet als geen ander een bijna ondraaglijke dreiging op te roepen. In Das Weisse Band gaat het natuurlijk ook om dat intens protestantse milieu en de Duitse manier van denken daarin. In dat denken geeft het leven zijn zin niet prijs. De Duitse ziel is in die zin behoorlijk gespleten, met een romantische kant, zoals bij Goethe, en een neiging tot zelfmoord, zoals bij Georg Büchner.

'Erg bedreigend vond ik ook Nocturnal Animals van Tom Ford. Dat is een heel andere wereld, maar net zo duister om te betreden. Toni Erdmann vond ik trouwens ook een prachtige film. De hoofdrolspeler, Peter Simonischek, heb ik ooit geregisseerd toen ik bij het Wiener Burgtheater Shakespeares Midzomernachtdroom deed.'

Tekst gaat verder onder de video.

5. Plek: Mani, schiereiland op de Peloponnesos

'Tijdens mijn wittebroodsweken destijds hebben Paula (filmregisseur Paula van der Oest, red.) en ik een rondreis gemaakt door de Peloponnesos en zijn we uiteindelijk in Mani terechtgekomen. Mani is het middelste schiereiland van de Peloponnesos, en het meest onontgonnen gebied van heel Griekenland, waar zelfs Duitse toeristen niet durven komen. Ik zit daar helemaal op de punt van het eiland, waar de oude Grieken de poort naar de Hades situeerden. Ik heb mijn hart verpand aan die ruige piratenhang-out, met die enorme historie. Het is er heel primitief, heel basic, maar ik ga daar helemaal op de nulstand.

'Op de toneelschool in Maastricht had ik vier jaar lang een Griekse leraar die als acteur vanwege het kolonelsregime uit zijn land was gevlucht. Die man heeft mij enorm geïnspireerd. Op een gegeven moment vroeg hij mij als koerier een envelop naar Athene te brengen, want zelf mocht hij het land niet meer in. En dan betaalde hij de reis voor me. Later heb ik er nog een winkeltje gehad, en een kleine discotheek - beetje ondernemertje spelen om mijn studie te kunnen betalen.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Mani, schiereiland op de Peloponnesos. Boermans:'Het meest onontgonnen gebied van Griekenland, waar zelfs Duitse toeristen niet durven te komen.' Beeld getty

6. Schrijver: Anton Tsjechov

'Ik heb veel Tsjechov gedaan, maar je moet wel een tijd hebben geleefd om hem werkelijk te doorgronden. Tsjechov is zó gelaagd, zijn stukken gaan zó diep over intermenselijke verhoudingen, dat je het echt niet redt met wat leuke regie-ideetjes of conceptjes. Tsjechov moet je eerst helemaal toelaten in jezelf en hem dan aan de acteurs terug geven.

'Elk jaar als ik naar Griekenland reis, probeer ik te overnachten in het hotel in Badenweiler, vlak bij Freiburg, waar hij zijn laatste adem uitblies. Er is nu een soort Tsjechov museum - het glas waaruit hij dronk staat er nog, zijn bril ligt op het nachtkastje. Het huis waar Tsjechov in die tijd vaak logeerde, stond ooit te koop. Ik heb nog een gesprek met de makelaar gehad, maar ik wist eigenlijk niet zo goed waarom ik elk jaar in Freiburg op vakantie zou moeten gaan. Ik zie het niet als een bedevaartsoord of zo, maar om dezelfde historische reden kan ik ook niet zo maar langs Dachau rijden zonder even die afslag te nemen.'

Schrijver Anton Tsjechov. Boermans: 'Tsjechov is zó gelaagd.' Beeld Osip Braz

7. Muziek: Verklärte Nacht van Arnold Schönberg/ Blood on the Tracks van Bob Dylan

'Verklärte Nacht van Schönberg vond ik een openbaring toen ik het voor het eerst hoorde. De tranen liepen over mijn wangen, ook omdat het gaat over een mislukte liefde.

'Mislukte liefdes ken ik uit eigen ervaring, ja, maar op zichzelf hoeft dat niet tragisch te zijn: in de mislukking zit vaak het wel gelukte inbegrepen. Ik heb nog steeds een goede relatie met mijn drie exen, met twee ervan heb ik ook kinderen. Het waren fases in het leven waarin we met elkaar optrokken en daar zijn we elkaar dankbaar voor.

'Ook Blood on the Tracks van Bob Dylan gaat over afscheid nemen, het beëindigen van een relatie en het verdriet dat daarbij hoort.

'Het is een van de beste elpees van de moderne tijd. Met voor mij als extra liedje daarbij My Back Pages omdat het een van zijn vroegste songs is en meteen al zo wijs.

'But I was so much older then, I'm younger than that now - dat is de sleutelzin. Met de jaren komt de wijsheid, maar de energie is er niet meer. En als je jong bent, heb je de energie maar niet de wijsheid. Dat is de tragiek van het leven.'

Tekst gaat verder onder de Spotify-links.

8. Documentaire: The Promise, van Marcus Vetter

'De 18-jarige Jens Söring was de beetje nerd-achtige zoon van een Duitse diplomaat in Amerika. Hij had daar een vriendinnetje dat nogal kil en vreemd was. Zij vermoordde uit wraakgevoelens haar ouders, waarschijnlijk met zijn hulp, maar hij nam de volledige schuld op zich, als gevolg van zijn obsessieve liefde voor haar. Hij dacht dat hij ermee weg kon komen omdat hij een diplomatenpaspoort had. Dat meisje heeft hij sindsdien niet meer gesproken.

'Over die zaak uit 1985 is een tweedelige, fascinerende documentaire gemaakt die ik pas geleden heb gezien. Die jongen zit dus al 25 jaar in de gevangenis en is voor die documentaire ook geïnterviewd. Het is echt ongelooflijke televisie, die mij urenlang aan de buis gekluisterd hield. Wat de liefde op jonge leeftijd allemaal kan aanrichten, daar gaat het over. Over onbetreden, donkere paden, over duistere werelden.'

CV

Theu Boermans, (1950, Willemstad, Curaçao) studeerde aan de Toneelacademie Maastricht en werd daarna acteur bij Zuidelijk Toneel Globe.

In 1988 richtte hij gezelschap De Trust op. Met De Theatercompagnie maakte hij na het stoppen van De Trust en Art & Pro een doorstart en betrok het Compagnietheater in Amsterdam.

In 2011 regisseerde hij Soldaat van Oranje, de musical; in 2014 gevolgd door het toneelstuk ANNE.

Veel succes hadden zijn tv-series De Partizanen, De Uitverkorene en De Prooi.

In 2011 werd hij artistiek leider van het Nationale Toneel in Den Haag.

In september 2018 draagt hij de leiding over aan Eric de Vroedt. Hij blijft tot 2020 huisregisseur in Den Haag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.