Eén en één is drie

De politicus die zijn 'stip aan de horizon' uitbesteedt, oogst wantrouwen

Het voortpruttelende ongenoegen over de benoeming van Laura van Geest als CPB-directeur lijkt mij een beetje seksistisch en vooral de plank misslaan. Ongemak is er, onder economen en de rest van de samenleving, over de toekomst. En dat krijgt de arme Van Geest op haar bordje. Ik was laatst bij de presentatie van een CPB-rapport over toekomstscenario's in de zorg. Daar zei secretaris-generaal Van Maanen namens de minister dat we steeds verder vooruit moeten kijken. De wereld wordt ingewikkelder, er zijn meer belanghebbenden, variabelen en er hangt meer van onze besluiten af.


De grafieken gingen tot 2040 angstwekkend omhoog. Die van de levensverwachting en die van de kosten natuurlijk. Dat loopt niet goed af, tenzij er drastisch ingegrepen wordt, dat zag je zo. Het CPB zegt er altijd keurig bij dat hier geen sprake is van een toekomstvoorspelling. Het zijn scenario's, maar je bent gevaarlijk bezig als je daar geen rekening mee houdt.


In werkelijkheid is politiek crisisbeheersing geworden. Het Haagse leven ontrolt zich van dag tot dag, met een fixatie op een begrotingstekort van 3 procent. Zelfs de voorspelling van de economische groei over drie maanden is al te hoog gegrepen. De wereld is namelijk ingewikkelder geworden. Desondanks is er die hunkering naar zekerheid op de lange termijn. Zo werkt het ook in de praktijk. Na de presentatie van het zorgrapport, met al die keurige slagen om de arm, kopte het ANP: we gaan veel meer voor zorg betalen.


Vroeger had de politiek een langetermijnvisie. Wie nu nog een langetermijnvisie heeft, is ofwel radicaal-rechts of radicaal-links. De rest heeft een stip aan de horizon. De lange termijn is uitbesteed aan deskundigen. Die laten zich zo'n buitenkans niet ontgaan. Onlangs stelde dagblad Trouw vast dat dit kabinet geen visie heeft, op gezag van een paar handen vol experts. Geen visie, dat betekent meestal niet hún visie. Trendwatcher Adjiedj Bakas mocht zijn zegje doen en uiteraard was Herman Wijffels van de partij. Een visie zonder Herman Wijffels ís geen visie. Hun idee van de toekomst was een ander Nederland, een groener Nederland en een duurzamer Nederland. Misschien wel de beste krant van Nederland trok er drie pagina's voor uit.


De meeste toekomstvisies gaan tegenwoordig net als het CPB-zorgscenario tot 2040. Die van de Europese Commissie op klimaat en energie is net binnen. Elke fatsoenlijke wethouder van een middelgrote gemeente heeft een dikke ambtelijke toekomstvisie op zijn bureau. In onze bescheiden stad ligt er sinds kort een parkeervisie, helaas maar tot 2030. Ik vind 2040 al zeer knap. Dat is 27 jaar na nu. Maar tik 2050 en visie in op Google en je hebt honderdduizend hits, de ene nog duurzamer en urgenter dan de andere.


2060 is helemaal een mirakel. Zowel de gemeente Nunspeet als de gemeente Katwijk heeft een visie die tot 2060 reikt. Het CPB zelf heeft trouwens een pensioenvisie tot 2060. Stel je voor, dat is bijna over een halve eeuw. Vijftig jaar geleden hadden we net afscheid genomen van Nieuw-Guinea. Luns geloofde er nog in. Er was geen man op de maan, er was geen internet en zelfs het boek Haalt de Sovjet-Unie 1984? was nog niet geschreven. Nu weet niemand meer wie Andrej Amalrik was. Sterker, tot een paar jaar voor de instorting van het Sovjetrijk had niemand daarvan een flauw idee.


Intussen is het de laatste jaren met nogal wat voorspellingen niet goed afgelopen. Om een dwarsstraat te noemen, de eurolanden die steeds meer naar elkaar toe zouden groeien, of de huizenprijzen in Amerika die eeuwig zouden stijgen. Ik sprak vertrekkend CPB-directeur Coen Teulings erop aan tijdens het afscheidsinterview voor deze krant. Krijgen burgers niet met te veel deskundig aplomb te horen dat het één bepaalde kant opmoet, terwijl het recente verleden niet heel veel aanleiding voor vertrouwen geeft?


Eerst zei Teulings als gebruikelijk dat het CPB altijd met alternatieven komt, niet met voorspellingen. Daarna raakte hij geïrriteerd. Burgers kunnen wel wat anders willen maar politiek is nu eenmaal besluiten delegeren, of zoals in zijn geval benoemingen delegeren, bijvoorbeeld die van directeur van het CPB. 'Je zet er iemand neer, die heeft gezag, en dan moeten we daarna niet gaan doen alsof één en één drie is.'


Alles in de politiek en de economie staat of valt met vertrouwen, zei Teulings ook nog. Maar als de politiek haar 'stip aan de horizon' delegeert aan deskundigen die er vervolgens mee aan de haal gaan, dan volgt het wantrouwen vanzelf. De vraag is niet of democratie zonder een langetermijnidee kan. Het is de praktijk. Diederik Samsom vond dat zijn opdracht tot 2021 loopt, want dan wordt zijn dochter stemgerechtigd. Het klonk mooi en verantwoordelijk. Wat hij bedoelde was niet helemaal duidelijk, wel dat zijn feitelijke mandaat tot 2017 loopt en dat de afgelopen jaren een kabinet er vaker twee dan vier jaar zat.


Het besef zou al helpen dat al die toekomstmuziek weinig met 2050 te maken heeft en alles met gezag organiseren nu. Zelf geef ik de voorkeur aan bescheidenheid en boerenverstand. Zonder visie op 2050 lukt het best. Maar een overheid die het vertrouwen van haar burgers kwijtraakt, dat lukt niet. Eén en één is drie, Laura van Geest. Ga er maar aan staan.


Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden