Een embryo zonder toekomst

Onderzoekers hebben apen-embryo's gemaakt die geen apenjongen kunnen worden. Misschien kunnen zij de ethische discussie omzeilen over stamcellen...

EICELLEN van Java-apen kunnen met een nieuwe techniek uitgroeien tot embryo's zonder dat er een zaadcel aan te pas komt. Deze embryo's zijn niet levensvatbaar, maar kunnen wél dienen als kleine stamcelfabriekjes, stellen Amerikaanse onderzoekers in het weekblad Science van 1 februari. Daarmee, zo vinden zij zelf, kunnen zij de ethische discussie omzeilen over de vraag in hoeverre (menselijke) embryo's gebruikt mogen worden voor de winning van stamcellen.

De Amerikanen werken bij het bedrijf Advanced Cell Technology (ACT). Ze kwamen vorig jaar in het nieuws toen ze claimden het eerste menselijke embryo gekloond te hebben. De claim bleek voorbarig te zijn: de 'klonen' bestonden slechts uit klompjes van zes cellen. Bovendien was er van embryonale stamcellen, het doel van kloon-onderzoek, geen spoor.

Het Amerikaanse team deed een tweede poging om embryo's te creëren. Het gebruikte parthenogenese, een nieuwe techniek waarbij onbevruchte eicellen kunstmatig aan het delen worden gezet. De proef mislukte bij mensen, maar is nu gelukt bij Java-apen, een makaken-soort.

Parthenogenese gaat uit van een onrijpe eicel. In een normale, rijpe eicel is de hoeveelheid erfelijk materiaal (chromosomen) gehalveerd. Bij de bevruchting draagt de zaadcel de resterende helft erfelijk materiaal aan om zo een embryo met een complete set chromosomen te vormen.

In de onrijpe, de 'premature' eicel die bij parthenogenese wordt gebruikt, is het aantal chromosomen nog niet gehalveerd. Deze eicel, via hormoonbehandeling van een vruchtbare vrouw te 'oogsten', bevat dus net zoveel chromosomen als elke andere lichaamscel.

De premature eicel wordt vervolgens met chemische stoffen gestimuleerd en groeit uit tot een hol bolletje van ongeveer honderd cellen. In dat bolletje bevinden zich de begeerde stamcellen. De onderzoekers hielden deze stamcellen tien maanden in kweek en slaagden erin er allerlei volwassen, gespecialiseerde cellen van te maken, zoals zenuwcellen en kloppende hartspiercellen.

Dat hebben ze netjes gedaan, zegt dr. Christine Mummery van het Hubrecht Laboratorium voor ontwikkelingsbiologie in Utrecht. De conclusie die de onderzoekers trekken, vindt zij echter te kort door de bocht. 'Zij beweren ten onrechte dat parthenogenese een goed en breed toepasbaar alternatief is voor therapeutisch klonen.'

Therapeutisch klonen is een techniek om embryonale stamcellen te kweken. Een patiënt met bijvoorbeeld de ziekte van Parkinson doneert lichaamscellen, zoals huidcellen. Het erfelijke materiaal daaruit wordt gebruikt om een embryo in elkaar te zetten. Stamcellen uit dit embryo kunnen uitgroeien tot gespecialiseerde cellen, zoals zenuwcellen, die vrijwel gelijk zijn aan die van de donor van het erfelijk materiaal. In de toekomst kunnen stamcellen zo misschien worden gebruikt om de zieke donor te genezen. 'Maar bij parthenogenese heb je een ei-cel nodig, zodat de patiënt alleen een vruchtbare vrouwelijke patiënt kan zijn. Parkinson-patiënten zijn meestal ouder en daardoor onvruchtbaar.'

Wel heeft parthenogenese volgens sommigen een ethisch voordeel. Bij therapeutisch klonen wordt een embryo gecreëerd dat in principe levensvatbaar is. De embryo's die met parthenogenese worden gemaakt, zijn niet levensvatbaar. Mummery: 'Voor de ontwikkeling van bijvoorbeeld de placenta is het essentieel dat bepaalde chromosomen van de vader afkomstig zijn en bij parthenogenese komt al het erfelijk materiaal van de moeder.'

Een door parthenogenese ontstaan embryo kan dan ook niet als een volwaardig embryo - met recht op bescherming - worden beschouwd, vindt een team van ethici samengesteld door het bedrijf ACT. Zij noemen het 'embryo' dan ook liever een 'geactiveerde eicel'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden