Een eeuwigdurende theevisite

De Engelse wiskundige en schrijver Lewis Carroll, die mijn held is, geeft een goede reden om de klok stil te zetten....

Een klok die stil staat, zegt hij, wijst de tijd nauwkeuriger aan dan een klok die een tikje te langzaam loopt. Een stilstaande klok heeft namelijk twee keer per dag gelijk, terwijl een klok die iedere dag een minuut achter loopt slechts één keer in de twee jaar de juiste tijd aangeeft.

Misschien daarom laat Lewis Carroll in Alice in Wonderland de klok hardnekkig stilstaan, zodat het voor de Maartse Haas en de Hoedenmaker altijd theetijd is. Tijd voor filosofische gesprekken. Over de mogelijkheid om het lunchtijd te laten zijn op ieder moment dat je wilt, ook ’s morgens vroeg als de school begint. Maar dan heb ik nog helemaal geen honger, zegt Alice. Je laat het gewoon net zo lang half een zijn tot je wel honger hebt, zegt de Hoedenmaker. En dat klinkt praktisch.

Ik verveel me. Ik heb het gevoel dat mijn leven één eeuwigdurende theevisite is, en dat ik al eeuwen zonder honger achter een bordje met taartkruimels zit. Mijn werk verveelt me, mijn eigen woorden vervelen me, alles verveelt me. En net op dit moment komt een koerier een boek brengen van Joke Hermsen over de klok en de tijd, en over de verveling die ons overvalt als we de tijd aan onszelf hebben. Het boek heet Stil de tijd en het valt voorbeeldig in de hausse aan commentaren op de huidige snelle tijd.

Er is volgens Joke Hermsen een verschil tussen de kloktijd en de geleefde tijd, tussen het meten en het ervaren van de momenten. Wanneer de nadruk te veel komt te liggen op de klok, op het rennen en presteren, blijft er weinig over van het beleven; ze pleit daarom voor het vinden van een juiste verhouding in het leven. Niet door de klok stil te zetten, maar door je af en toe over te geven aan de verveling.

Nietsdoen heeft zo zijn nut, zegt Hermsen. De Griekse filosofen zagen het nog als de belangrijkste taak van een democratisch staatsman om rust en nietsdoen te bevorderen, want daaruit komen beschaving en vooruitgang voort. Tirannen, daarentegen, houden het volk continu bezig, in beweging, aan het werk en aan de praat; ze zorgen dat het volk geen moment rust heeft om in stilte na te denken.

‘Je zou je kunnen afvragen of onze westerse samenleving, waarin hard werken door de meeste regeringen zaligmakend wordt verklaard en waarin de meeste beslissingen om louter economische redenen genomen worden, vanuit deze optiek nog wel als democratisch beschouwd kan worden’, schrijft Joke Hermsen streng.

Het zou me moeten opvrolijken: blijkbaar heeft mijn huidige staat van diepe lamlendigheid een democratische functie. Maar dan moet mijn nietsdoen eerst tot beschaving leiden, en voorlopig leidt het alleen maar tot niets. Ik verveel me, ik heb nergens zin in en ik weet niets te bedenken over de eeuwig terugkerende dingen in het openbaar debat: het zijn altijd dezelfde kruimels op je bord, de snelle meningen over links, de snelle meningen over rechts, het is van een hemeltergende tijdloosheid.

En dus grijp ik maar opnieuw naar het werk van een ander: de zojuist op dvd uitgekomen film Het geheim van de klokkenmakers van documentairemaker Gerard Cevaal. De film heeft niet alleen dezelfde cover als het boek van Hermsen, ook de strekking is de zelfde. De film gaat over nieuwe technologie, en de invloed daarvan op het menselijk leven. Ook Cevaal merkt op dat de technieken die we ontwikkelen om het leven te begrijpen, er uiteindelijk juist voor zorgen dat we de greep verliezen.

Naast gamers, producers en makelaars in Second Life komen in de documentaire onderzoekers aan het woord, zoals Jacob van Kokswijk, hoogleraar virtualisatie aan de biomedische faculteit in Leuven. Van Kokswijk verbaast zich erover dat we zo weinig nadenken en praten over onze wensen: wat willen we eigenlijk van de nieuwe technologie? We maken wel allerlei nieuwe systemen om de gebeurtenissen te beheersen, maar ‘beheersen is ook manipuleren’ – waar sturen we dan in feite op aan?

De mens is gefascineerd door systemen die hem de illusie van controle geven, de illusie dat hij het leven in de hand heeft. Maar fascinatie voor die systemen heeft al gauw tot gevolg dat je vergeet wat ze precies doen, wat ze meten of verzamelen, waar ze over gaan. Dat geldt niet alleen voor een klassiek meetsysteem als de klok. Van Kokswijk wijst erop dat de huidige crises zijn ontstaan doordat alle cijfers worden aangeleverd door systemen, en niemand zich nog realiseert waarop die cijfers betrekking hebben. Niemand die bij het verlenen van hypotheken even terugdenkt aan de stenen en cement waarop de lening slaat.

We hoeven de klok niet stil te zetten, maar we moeten wel zorgen dat de werkelijkheid niet verdwijnt achter een dikke mist van uitvindingen, technieken, systemen, abstracties, interpretaties en opinies. Gerard Cevaal en Joke Hermsen houden geen van beiden een conservatief pleidooi voor stilstand of achteruitgang, maar ze roepen op om de baas te worden over de tijd.

Of, zoals Lewis Caroll zou zeggen, om bevriend te worden met de tijd. Een systeem dat we bedenken om de mens te dienen – of het nu een klok is of een Diagnose Behandel Combinatie – moet de mens dienen en hem niet tot slaaf maken.

Ik ben het helemaal met deze moderne gedachte eens. Maar mijn lethargie verdwijnt pas wanneer ik de deur uitstap en ga logeren aan de Rijn. Als ik wakker word, vaart het schip Volharding voorbij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden