Een echte revolutionair laat de zaak niet in de steek, die blijft in Marokko

Notities uit Al Hoceima

Nadia Ezzeroili en Hassan Bahara beschrijven om en om de opstand in de Rif die deze zomer tot een hoogtepunt komt. Aflevering 2: Jamal de Marxist. Marxisten hebben vaak iets tragisch, zeker de Riffijnse die een diepe persoonlijke prijs hebben betaald voor een revolutie die maar niet kwam.

Al Hoceima in de avond. Beeld Marco Stoker

Een van de dingen die ik - uit het apolitieke zuiden van Marokko - altijd zo leuk heb gevonden aan Riffijnen is dat er een flink aantal marxisten van het oude slag tussen zit. Ik bedoel van die dikbesnorde, kettingrokende, sloten espresso drinkende, Das Kapital-quotende rooie rakkers.

Jamal El Mahdali (51), filosofieleraar in Al Hoceima, is zo'n authentieke marxist. Religie de opium van het volk? Is Jamal het helemaal mee eens.

Het was begin jaren tachtig. De moorddadige terreur van de vorige monarch, Hassan II, moest de immer opstandige Rif in het gareel krijgen. Jamal, toen een middelbare scholier, werd door docenten ingewijd in de revolutionaire geest van het marxisme, dat toen de beste ideeën bood voor verzet en omwenteling.

'Ik organiseerde filmavonden voor jongeren', zegt Jamal terwijl hij nipt aan een straf bakje 'expres', zoals ze espresso hier noemen. 'Films uit de Sovjetunie, agitprop. Daarna gingen we in discussie over het politiek en economisch onrecht in Marokko.'

De protestbeweging Hirak doet Jamals revolutionair hart weer sneller kloppen, maar brengt ook allerlei pijnlijks naar boven. Tranen beginnen te vloeien zodra hij spreekt over de 37-jarige Nasser Zafzafi, de belangrijkste man van Hirak die door de oproervrezende autoriteiten is weggestopt in een gevangenis in Casablanca.

'Dit zijn dingen waar ik maar met heel weinig mensen over heb gesproken', zegt Jamal en wrijft met een sigaret in zijn hand zijn ogen droog.

In 1987 werd Jamal gemarteld, en gruwelijk ook, door Riffijnenhatende agenten uit Rabat. Jamal was opgepakt nadat in de Rif de zoveelste studentenprotesten uitbraken.

'Stroomstoten, stokslagen, waterboarding, dreigen met verkrachting - het duurde een maand lang. Ik dacht dat ik zou sterven in die cel.'

Jamal El Mahdali. Beeld Marco Stoker

Daarop volgde drie jaar gevangenisstraf. Niet vanwege zijn politiek activisme, maar voor dingen die hij helemaal niet had gedaan, zegt Jamal. 'Ze zeiden dat ik de Marokkaanse vlag had verbrand. En ze zeiden dat ik drugs dealde. Ze hadden zelfs een brok hasj in de rechtszaal als bewijs.'

Marxisten hebben vaak iets tragisch, zeker de Riffijnse die een diepe persoonlijke prijs hebben betaald voor een revolutie die maar niet kwam. Ondertussen raakten hun ideeën en taal gedateerd, werden ze bron van vermaak.

Toch is Jamals toewijding aan de rode zaak ergens goed voor geweest. Zonder het marxisme zou Jamal zich nooit verder hebben verdiept in filosofie, zou hij nooit een opleiding tot filosofieleraar hebben gevolgd, zou hij nooit aan de slag zijn gegaan aan de lycée Abi Yacoub El Badissi in Al Hoceima, zou hij nooit de kans hebben gehad om enkele smaakmakers van Hirak - oud-leerlingen van hem - in contact te brengen met links-revolutionaire ideeën.

'L'histoire se répète', zegt Jamal. 'Zoals ik werd geïnspireerd door mijn docenten, zo inspireer ik mijn leerlingen. Ik hoop alleen dat ze niet zo gruwelijk hoeven te lijden als ik gedaan heb.'

Opmerkelijk feitje: Jamals jongere broers, zussen en zijn ouders wonen sinds lang allemaal in het Nederlandse Rijswijk. De vraag die hij telkens krijgt, en ook een paar keer van mij, is waarom hij niet de politieke boel de boel laat in Marokko en naar het kalmere Nederland emigreert.

Beeld Marco Stoker

Jamal kan niet zoveel met de vraag. Hij rijdt mij in zijn auto naar de top van een bergje net buiten Al Hoceima. Het is al avond. Beneden ons brandt het licht van het stadje dat Jamal zo intens lief heeft. 'Moet je deze lucht inademen. Heerlijk toch?'

Een van zijn ergernissen is dat zoveel van zijn academisch onderlegde generatiegenoten Al Hoceima verruild hebben voor Europa. Hij begrijpt de economische motieven daarachter wel, maar er bestaat toch ook zoiets als politieke betrokkenheid? Een echte revolutionair, aldus Jamal, laat de goede zaak nooit in de steek. Die heeft het geduld om te wachten op de krachtigste protestbeweging die Marokko sinds lang heeft gekend, de Hirak.

Waarom zijn wij in Al Hoceima?

Op 28 oktober 2016 komt Mohsin Fikri, een visser uit Al Hoceima, op gruwelijke wijze om het leven na een hoogoplopend conflict met de politie. Agenten gooien zijn visvangst - buiten het seizoen gevangen zwaardvis - in een vuilniswagen. Fikri springt er achteraan en wordt geplet door het hydraulisch systeem.

Er breken protesten uit die een diepe woede blootleggen over corruptie en de algehele achterstelling in de rifregio (Noord-Marokko). De Hirak al shaabi ('Volksbeweging')wordt geboren en eisen voor politieke en sociaal-economische verbetering worden op tafel gelegd. Al Hoceima is het centrum van de Hirak. Hier komen de meest charismatische leiders van Hirak vandaan. Op 20 juli houdt Hirak de grootste demonstratie tot nu toe. Veel Marokkaanse Nederlanders, die hier hun wortels hebben, zullen meelopen.

Welke vragen willen we beantwoorden?

Wat is de achtergrond van Hirak? Hoe ver terug gaat de opstandige mentaliteit van de rif? Welke mensen maken deel uit van Hirak? Welke rol gaan Europese Marokkanen innemen in Hirak?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.