Een echt goed bedrijf gaat niet over de kop

Een onderzoek van de Volkskrant naar het bankroet van bedrijven laat de littekens van de crisis zien. Maar je moet ze wel weten te lezen. Soms heeft een faillissementsgolf ook iets goeds.

Lichtpuntjes zijn er ook dit jaar wel te vinden, maar deze Kerst lijkt voor de Zaanstreek niet de vrolijkste uit de historie te worden. Terwijl de regionale voetbaltrots AZ onder in de middenmoot naar de vorm van vroeger zoekt, neemt de streek op een heel ander lijstje wel een prominente plek in: dat van gebieden die het zwaarst door de economische crisis zijn getroffen.


Alkmaar kent van alle grote gemeenten de sterkste groei van het aantal faillissementen sinds de crisis uitbrak. Het aantal bedrijven dat tussen 2007 en dit jaar over de kop ging, verdubbelde er bijna. Ook Zaanstad staat in de toptien van de meest getroffen steden . De Zaanstreek heeft de pech sterk te zijn in sectoren waar de crisis heeft huisgehouden, zoals de bouw , de industrie en de zakelijke dienstverlening .


De faillissementsgolf die Nederland op dit moment treft, kent grote verschillen per gemeente, regio en bedrijfstak, blijkt uit onderzoek van de Volkskrant naar alle 40.291 faillissementen sinds 2007. Het aantal sluitingen neemt door de aanhoudende crisis snel toe. Tot en met vorige week gingen dit jaar al 7.688 bedrijven over de kop, meldt de Kamer van Koophandel (KvK). Dat zijn er 21 procent meer dan in het ook al niet florissante 2011, waardoor dit jaar een nieuw faillissementsrecord gaat opleveren.


Het ten onder gaan van hun bedrijf of instelling heeft tot nu toe ten minste 53.167 mensen hun baan gekost - ruim een kwart meer dan een jaar eerder. Waar vallen al die klappen, en welke gebieden blijven juist relatief goed overeind? En welke sectoren tellen de meeste en minste bedrijfsbeëindigingen vergeleken met 2007, toen Nederland onwetend van de val van Lehman Brothers nog onbekommerd doorgroeide?


Om met de laatste te vraag te beginnen: de maatschappelijke dienstverlening kende de sterkste stijging van het aantal faillissementen tussen 2007 en nu. Het aantal bedrijven en instellingen dat de deuren moest sluiten is nu bijna tweeënhalf keer zo hoog als vijf jaar geleden. Daarbij spelen de bezuinigingen in de thuiszorg en ander welzijnswerk een rol, maar het wordt vooral veroorzaakt door de kinderopvang. Die sector kreeg een dubbele klap, omdat de overheid toen het nog goed ging de opvang sterk stimuleerde, en tijdens de slepende crisis de afgelopen jaren de geldkraan weer dichtdraaide.


Daarna volgen transport en logistiek, en de grafische sector. Ook de drukkerijen kregen een 'double whammy': een klap van de crisis, en nog een extra van de transformatie van print naar digitaal. Van wenskaartjes en bankafschriften tot dagbladen: alles verschuift naar online. Drukwerk voor verpakkingen draait nog wel goed, meldt de branche.


Op vier staat de detailhandel, die het ook zwaar heeft met internet. Marktanalist Ivo de Jong van de Kamer van Koophandel is somber over deze sector. 'Over vijf jaar staan de steden voor de helft leeg. Dan krijgen we hetzelfde als je nu al in Frankrijk ziet: een hypermarché aan de rand van de stad, en leegstand in het centrum.'


Ook de landbouw staat relatief hoog bij de groei van het aantal faillissementen. Volgens LTO Nederland komt dat door de glastuinbouw, en dan vooral de paprikatelers die te veel geïnvesteerd hadden, en door de varkenshouderij. Verder heeft de financiële dienstverlening het zwaar, net als de verwante fiscaal adviseurs en de accountancy.


Ook de bouw krijgt natuurlijk klappen, vooral dit jaar, met daarbij de onroerendgoedsector en de architecten en ingenieurs. KvK-analist De Jong ziet de ontslagen werknemers van de failliete bedrijven vrijwel één op één terug. 'Er zijn dit jaar 11.500 nieuwe bedrijfjes begonnen in de bouw. Dat is ongeveer het aantal ontslagen. Die mensen kennen niets anders dan de bouw en dus worden ze zzp'er.'


In het midden- en kleinbedrijf - 5 tot 250 werknemers - vallen de zwaarste klappen. Grote bedrijven met meer dan 500 werknemers gaan niet zo snel ten onder. Ze reorganiseren, of worden overgenomen. Zzp'ers gaan ook niet failliet, want die hebben geen kosten voor voorraden en personeel - zij lijden in stilte. Maar de mkb-bedrijven, de ruggegraat van de economie, dus wel. Dat baart De Jong zorgen. 'Vier op de vijf mensen die ontslagen worden, gaan verder als zzp'er in de dienstverlening. Maar er moeten wel bedrijven zijn om al die diensten af te nemen. Dat worden er steeds minder. Er komt niets bij in het mkb, en er groeit niets door. Het is jammer dat er zo veel maakwerk naar het buitenland is verdwenen. Daar krijgen we nu last van.'


Dat effect is, behalve in de Zaanstreek, vooral te zien in de periferie van Nederland, blijkt uit het onderzoek van de Volkskrant naar de faillissementen. Regio's als Oost-Groningen en delen van Drenthe, Friesland, Twente, de Achterhoek, Limburg en Zeeland kleuren dieprood als de stijging van het aantal faillissementen in kaart wordt gebracht. Emmen en Enschede staan na Alkmaar in de topdrie.


Kamer van Koophandel-specialist De Jong verklaart de problemen aan de randen van het land uit het ontbreken van trekkers - stevige bedrijven en instellingen in de regio die de rest overeind houden. Zulke trekkers heeft de regio rond Eindhoven wel, met een technologisch cluster rond uitblinker ASML. Ook Amsterdam en Utrecht houden zich met hun creatieve industrie en universiteiten redelijk staande. Bij Rotterdam en Gouda zijn de problemen weer groter, maar in de regio Den Haag-Delft-Leiden is het aantal faillissementen zelfs teruggelopen. Dat heeft, behalve met de universiteiten, wellicht te maken met de landelijke overheid in Den Haag.


Het is dus niet alleen maar kommer en kwel - in Zaanstad daalt het aantal faillissementen alweer na de piek van vorig jaar en stijgt de werkgelegenheid zelfs. Sterker nog, zegt de Leidse hoogleraar reorganisaties en faillissementen Jan Adriaanse, misschien is zo'n faillissementsgolf wel een keer goed. 'Het klinkt heel hard, en er is natuurlijk veel sociaal leed, maar de bedrijven die nu omvallen zijn de zwakke broeders. Dat is gezond. Want de fitte, sterke ondernemingen redden het', zegt hij, vrij naar het economenmotto 'als het eb wordt, zie je de wrakken'. 'Over blijven de bedrijven die op tijd financiële buffers hebben aangelegd, en die de juiste strategische keuzen hebben gemaakt. Niet met de kaasschaaf, maar echt. Ook ik vond het erg dat die mooie boekwinkels van Selexyz gered moesten worden door De Slegte. Maar aan de andere kant: bij Selexyz kwamen gewoon te weinig mensen, die te weinig kochten.'


Zelfs in de bouw en de detailhandel zijn er bedrijven die groeien en goede marges maken, zegt Adriaanse. 'De woonbranche wacht steunend en kreunend tot het beter gaat, tot het vertrouwen terugkeert. Maar bij Ikea staan nog steeds files. En de spullen van Apple worden ook wel gekocht. Ondernemers moeten niet afwachten, maar innoveren. Het klinkt hard, maar ondanks het recordaantal faillissementen dit jaar ken ik geen goede bedrijven die over de kop zijn gegaan.'


Verantwoording


Voor het onderzoek zijn alle 40.291 faillissementen in Nederland sinds 2007 in kaart gebracht. Het gaat om faillissementen van ondernemingen die bij de Kamer van Koophandel zijn geregistreerd. Via aanvullende informatie van het Centraal Bureau voor de Statistiek is onderzocht hoe de ontwikkeling is per sector en per gemeente. Bij de vergelijking per bedrijfstak zijn sommige sectoren niet meegenomen. Van deze sectoren waren te weinig gegevens beschikbaar voor een conclusie.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.