'Een dynamisch natuurgebied van de hoogste waarde'

In hoog tempo is Nederland op weg een land te worden zonder boeren, een 'ontboerde natie'. Sietse van der Hoek schetst die ontwikkeling in een reeks reportages....

Zevenhonderd hectare goed boerenland, veroverd op de zee: een oud Hollands verhaal. Ook een modern Hollands verhaal, want het is te vinden dichtbij Rotterdam, dus had het inmiddels havengebied kunnen zijn, of vliegveld, kerncentrale, windmolenpark, baggerstortplaats, een Center Parc. Het gaat over het eiland Tiengemeten in het Ha ring vliet. Dat wordt geheel en al natuurgebied. En dat zou je een postmodern einde kunnen noemen van een geschiedenis die begon rond 1600, toen er voor het eerst sprake was 'een opduiking in het Haringvliet'.

Een zandplaat, spontaan gevormd uit het wantij, daar waar inkomend zeewater botst op uitgaand rivierwater, die tien gemeten groot was - een gemet is ongeveer een halve hectare. In de loop der eeuwen kreeg die plaat, dankzij de inpolderingen en bekadingen door het adellijke geslacht Van Brienen van de Groote Lindt, een omvang van zo'n duizend hectare, inclusief driehonderd hectare Blanke Slikken.

Eind jaren zestig van de twintigste eeuw verkocht de Van Brienen-familie het eiland aan de Koninklijke Aannemingsmij. Adriaan Volker nv, die het in 1987 verkocht aan de Verzekeringsmij. amev. Die op haar beurt verkocht het complete eiland met veerboot aan de Ver eniging Natuurmonumenten.

De veerboot vaart om het uur van Nieuwendijk door het Vuile Gat naar de overkant, maar vreemdelingen zijn in mkz-tijden op het eiland niet gewenst. Vanaf de vaste wal lijken de boerenhoeven ruggen van bisons die liggen in hoog gras. Aan de andere kant, in het noorden, steken de pijpen van Rotterdam boven de Hoeksche Waard uit.

Naast het veerhaventje werken een dragline en kleinere graafmachines aan nieuwe, waterrijke natuur op 25 hectare Tiendgorzen. 'Ziet er heel goed uit', vindt Henk Mijer, voor Natuurmonumenten beheerder van Tiengemeten. 'Het was een complete strontakker, en het wordt een mooie etalage van wat we op Tiengemeten straks in de aanbieding hebben.'

Iets verder in de Hoeksche Waard liggen 750 hectare Koren dijkse slikken, riet- en ruige graslanden voor een keur aan vogels, die sinds 1978 in bezit zijn van Natuurmonumenten.

En sinds januari 1997 dus heel Tiengemeten erbij. 'Het grootste aaneengesloten natuurontwikkelingsgebied in Nederland, in één keer aangekocht, in één keer ingericht straks', zegt Bert Verver, projectleider Inspectie Zuid-Holland en Zeeland van Natuurmonumenten. Tot midden vorige week was hij voorzitter van de werkgroep die de inrichting van Tiengemeten heeft voorbereid. Het plan is klaar en anticipeert alvast op de grotere getijdeverschillen over een paar jaar wanneer de Haringvlietsluizen weer enigszins open gaan. Zodra de laatste boer weg is van Tiengemeten, beginnen ze met het maken van de nieuwe natuur op Tiengemeten. Wat een contradictio in terminis lijkt, nieuwe natuur maken, maar het is volgens Verver dan ook beter om te spreken van 'een cultuurdaad van de eerste orde'.

Tiengemeten speelde tot voor kort een bescheiden rol in de vaderlandse geschiedenis. Vele jaren lang was het oostelijke punt in gebruik als Quarantaine-plaats voor schepen die naar Rotterdam wilden, via de Kil en de Oude Maas, en die in quarantaine moesten totdat zeker was dat ze uit verre streken geen besmettelijke ziekten hadden meegenomen. In de laatste wereldoorlog en bij de watersnood in 1953 liep het eiland geheel onder water.

Tegen het eind van de twintigste eeuw trok Tiengemeten, het laatst overgebleven eiland in de delta van zuidwest-Nederland, weer even landelijke aandacht. In de persoon onder anderen van mevrouw Wil ma Pons-Van Gilst, woordvoerend namens de zes boerengezinnen van Tiengemeten.

Eigenlijk al vanaf de afsluiting van het Haringvliet in 1970 verkeerden die in onzekerheid over hun toekomst op het eiland. De overheid ontmoedigde verdere ontginning van de slikken. Rotterdam presenteerde enorme expansievisioenen in het Plan 2000+. Bagger- en aannemingsbedrijf Volker kocht alvast een strategische uitvalsbasis in de Gouden Delta en wel het hele eiland. Mevrouw Van Gils: 'Van alle plannen is dat van de baggerstort het langst blijven bestaan. Maar we hebben altijd gedacht: de natuurorganisaties zijn daar tegen en die zullen het wel winnen. En wat gebeurde? Die wonnen inderdaad, maar toen moesten we voor de natuur vertrekken! Dat heeft altijd gewrongen. En nog. Deze week was er iets op televisie waarbij de naam Na tuurmonumenten viel en mijn zoon zegt: ik word misselijk, ik moet even naar buiten.'

Gert (42 nu) en Wilma (40) hadden op Tiengemeten een bedrijf met ruim 120 hectare gepacht land, de Hélènehoeve, en 'kregen' er in de Wieringermeerpolder honderd hectare eigen land voor terug. Waar op ze ook in de weer zijn met aardappelen (voor chips), suikerbieten, tarwe, uitjes, plus graszaad, winterwortelen en de verhuur van land aan bloembollentelers. In de polder van de voormalige Zuiderzee is de grond wat 'bonter', dat wil zeggen afwisselender van samenstelling dan de grond op Tiengemeten, waar die volgens Wilma Pons 'uniek gelijkmatig van zeeklei' is. Maar een groot voordeel is dat in de Wieringermeer hun land in één groot blok bij elkaar ligt. 'Mijn man heeft het hier geweldig naar zijn zin, waar ik verschrikkelijk blij om ben.' Voor zichzelf en de kinderen heeft ze ook geen spijt van de gedwongen verhuizing. 'Geen pont meer, auto voor de deur. Voor de kinderen is het hier makkelijker naar de middelbare school te gaan dan daarginder. Alleen de familie woont ver weg.' Gert is geboren op Tiengemeten, Wilma is een boerendochter uit Zwijndrecht.

Afgelopen kerst waren ze met zijn allen op het eiland, stonden ze even in de schuur, 'en het deed wel wat'. Maar al met al is ze ook over de rol van Natuurmonumenten niet ontevreden, zeker in vergelijking met amev niet. 'amev wilde ook de boeren weg doen, want in onverpachte staat konden ze veel meer voor het eiland beuren. Schandalig wat die ons heeft geprobeerd aan te smeren.'

Alleen de gebroeders Vos boeren nog op Tiengemeten. Hun bedrijf is 160 hectare groot, waarvoor het moeilijk bleek een alternatief te vinden. Maar eerstdaags is het rond, verwacht Verver van de Vereniging Natuurmonumenten, en dan gaat het gebeuren op Tiengemeten: 'Een onvoorstelbaar mooi en dynamisch natuurgebied van de hoogste waarde op twintig kilometer afstand van Botlek en Europoort.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden