Een Duits of een Brits Europa?

Kiest Nederland voor een 'Duits Europa' of voor een 'Brits Europa'? Of is die keus voor Nederland allang gemaakt? Door ons eurozone-lidmaatschap en door de Brusselse salamitactiek van voldongen feiten? De Nederlandse politiek lijkt verdeeld te zijn over dit netelige vraagstuk. De oud-bewindslieden Benschop, Wijers en Kok braken onlangs een lans voor een min of meer Brits Europa. Een pleidooi voor verdere Europese uitbreiding met landen als Turkije en Oekraïne om in een grotere Europese vrijhandelszone meer economische groei te forceren. Maar de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken, Frans Timmermans, positioneert zich juist op de Duits-Frans-Poolse continentale as.


Bij het afgeblazen bezoek van de Britse premier Cameron is van die Nederlandse verdeeldheid weinig aan de oppervlakte gekomen. Zijn bijna-komst naar Nederland kreeg een nogal lauw onthaal. Tuurlijk, het zou zonde zijn als de Britten Europa zouden verlaten. Maar dat Nederland zich gedwongen voelt om dat met alle macht te voorkomen: daar wees weinig op. Nergens een handreiking naar de Britse positie. Niks heronderhandelen. Engeland moet zich gewoon aan de afspraken houden. Take it or leave it.


The Speech van Cameron werd in de Nederlandse politiek en pers koel geanalyseerd als vooral een binnenlands politiek probleem. Ja, zelfs als een partij-intern probleem van een partijleider die zijn eurosceptische partijvleugel onder de duim moet houden. Niemand die Cameron's trefzekere Europa-kritiek als breekijzer wenste aan te grijpen om Europa op een ander spoor te krijgen.


Cameron heeft zich verkeken op zijn Nederlandse vriend. Hij zal het met premier Rutte in alle goedlachsheid wel kunnen vinden, maar Nederland losweken uit de Duits-Franse omarming - die koerst op federale centralisatie als enige optie om een Europese (munt)Unie overeind te houden: daar was geen begin van te zien. Hoezo een speciale relatie tussen het Verenigd Koninkrijk en Nederland? Cameron was als het eenzame jongetje dat zich op een schoolavond inbeeldt dat het meisje dat naar hem kijkt, zijn vriendin is geworden. Disco-blues op hoog Europees niveau.


Het blijft onverkwikkelijk dat het land dat het meest heeft bijgedragen aan de overwinning op Nazi-Duitsland, Groot-Brittanië, naar de zijlijn wordt geduwd, daar waar Europa's oorlogsmythologie helemaal gemonopoliseerd wordt door de verzoening tussen 'dadernatie' Duitsland en 'collaboratie-natie' Frankrijk. Dit neemt niet weg dat de sleutel van de toekomst van Europa in Duitsland ligt. De historicus Timothy Garton Ash heeft dat scherp weergegeven met zijn aan Thomas Mann ontleende Europese toekomstbeeld: ein europäisches Deutschland in einem deutschen Europa.


De kernvraag hierbij is: hoe Europees moet Duitsland eigenlijk worden, en hoe Duits Europa? Ik zou zeggen: beide graag in bescheiden mate. Duitsland moet niet 'te Europees' worden, te weinig gericht op Duitsland zelf. Dat ondermijnt de Duitse sociale markteconomie en de kwetsbare partijendemocratie.


Er verschijnen al tamelijk alarmistische studies over de opvattingen van de Duitse middenklasse, die zich onder druk voelt staan van de globalisering. De resonantie van de boeken van Thilo Sarrazin over migratie en de euro lijkt het topje van de ijsberg van het populistisch onbehagen dat zich ook in Duitsland onder de oppervlakte schuil houdt.


Tegelijkertijd mag Europa ook nooit 'te Duits' worden. De waarschuwing van oud-bondskanselier Helmut Schmidt dat 'nationalen Größenwahn' nooit meer in Duitsland mag terugkeren, spreekt hier boekdelen. Mooi blijft ook de opdracht van Willy Brandt: 'Deutschland soll immer ein Volk der guten Nachbarn sein'. De Duitse economie draait nu als een ronkende Mercedesmotor, maar elk Europees Project moet ook een Duitse recessie kunnen overleven, wil zij duurzaam levensvatbaar zijn.


Ik hoorde dat onlangs op een internationale wetenschappelijke conferentie serieus werd voorgesteld om vijfhonderd economen op te sluiten in de Sixtijnse Kapel van het Vaticaan. Net zolang tot zij een definitieve oplossing hadden bedacht voor de eurocrisis. Waarom niet vijfhonderd gemiddelde Nederlanders witte rook laten maken bij de keuze voor een Duits of een Brits Europa? Want mocht het Duitse federale Europa ooit toch onhaalbaar blijken te zijn - economisch, politiek, democratisch - dan komen we als vanzelf weer terug bij het Europa van die malle Britten.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden