ANALYSEDe strijd op rechts

Een dubbele aardverschuiving op radicaal rechts: waarom doet Wilders het opeens weer (veel) beter dan Baudet?

Thierry Baudet (FVD) en Geert Wilders (PVV) tijdens het debat over de ontwikkelingen rondom het coronavirus in de Tweede Kamer.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Thierry Baudet leek Geert Wilders begin 2019 af te lossen als de belangrijkste vertolker van het radicaal-rechtse geluid in de Nederlandse politiek. Anderhalf jaar en een pandemie later zijn de rollen weer volledig omgedraaid. Hoe kan dat? ‘Baudet wil geadoreerd worden. Het is bijna tragisch.’

Woensdag 20 maart 2019 In het uitpuilende atrium van ­Hotel Theater Figi in Zeist laaft Thierry Baudet zich aan de uitzinnige kreten uit zijn achterban. Zijn Forum voor Democratie heeft zojuist het onmogelijke gepresteerd door de grootste te worden bij de provinciale-­statenverkiezingen. Het is de opmaat naar meer, veel meer, belooft Baudet. ‘We gaan een Renaissance teweegbrengen.’

Zestig kilometer verderop, in de Tweede Kamer, likt Geert Wilders zijn diepe wonden. Vijftien jaar lang was zijn PVV de luidste uitdager op het Binnenhof. Dat lijkt in één klap voorbij. Van haar 9 senaatszetels verliest de PVV er 4. Voor Wilders geen ovationeel applaus, maar speculaties over een nakende emigratie. ‘Ik denk dat Geert langzamerhand gaat nadenken over het inpakken van zijn spullen en een vertrek naar het buitenland’, zegt politiek commentator Peter Kee op Radio 1. ‘Volgens mij is het verhaal wel een beetje over.’

Dat gevoel wordt breed gedeeld. ­Zeker vanaf mei 2019, als de PVV bij de Europese verkiezingen geen enkele zetel behaalt (pas na de Brexit kreeg de partij er één terug). Met Forum voor Democratie dient zich een partij aan die ruwweg dezelfde positie in het politiek spectrum wil innemen, maar zonder de scherpe randen die de PVV voor veel kiezers onaantrekkelijk maakt. Forum is dichtbij, er zijn congressen, scholingsbijeenkomsten en borrels, er is een levendige jongerenafdeling en er zijn professoren en ondernemers die de partij openlijk steunen. Forum bruist. En, levensgroot verschil met de PVV: je kan er en plein public gewoon voor uitkomen dat je Forum stemt.

Het kan niet anders of de charismatische Baudet gaat dat vermolmde winkeltje van de PVV binnen de kortste keren leegeten. En dan heeft ook Nederland een moderne populistische partij, met leden en afdelingen en een kweekvijver om talenten uit op te vissen.

Wilders heeft altijd hardnekkig geweigerd een partijstructuur op te bouwen. Zodoende is er geen sprake van interne aanwas en is er altijd geldgebrek – de overheidsbijdrage wordt mede gebaseerd op het aantal leden. PVV-bijeenkomsten zijn een zeldzaamheid. Wordt er al eens iets georganiseerd, dan is het op een koopje, met een handvol stickers, een paar ballonnen of wat spuitbusjes met pepperspray. Dat amateurisme gaat Wilders nu opbreken, is de gedachte.

De omslag: de pandemie en de corona-ontkenners

Anderhalf jaar en een pandemie later is alles anders. De PVV staat in de Peilingwijzer (die een gemiddelde neemt van de peilingen van Ipsos, I&O Research en Kantar) op 18 tot 22 Tweede Kamerzetels en is de enige partij die koploper VVD enigszins in zicht weet te houden. Wilders legt het kabinet in de Kamer het vuur aan de schenen over het coronabeleid. 

Baudet is nu de geslagen hond. ­Forum, dat zaterdag via een livestream vanuit Ahoy de eerste tien namen op zijn kandidatenlijst voor de Tweede ­Kamer presenteert (met op plek vier Leefbaar Rotterdam-leider en voor­malig LPF-Kamerlid Joost Eerdmans), peilt op een schamele 4 tot 8 zetels. Voor het eerst klinken openlijk twijfels over Baudets leiderschap.

Het is een dubbele aardverschuiving op de radicaal-rechterflank. Hoe is die te verklaren?

Zelf noemen de opiniepeilers als ­reden voor de recente neergang het grillige optreden van Baudet in het coronadebat. Hoewel de Forum-leider bij het ontstaan van de crisis nog voor een totale lockdown pleitte, vindt hij inmiddels dat het corona­virus weinig meer is dan een ‘venijnig griepvirus’. Handen schudt hij met graagte, ‘want wij geloven er helemaal niets van, dat dat niet mag’. Baudet associeert zich openlijk met Viruswaarheid-oprichter Willem Engel, ‘een van de mensen die wij achter de schermen steunen’.

De kritiek stijgt naar een hoogtepunt als Baudet in zijn eigen FvD-Journaal een podium biedt aan rapper en coronascepticus Tisjeboy Jay, bekend van de actie #ikdoenietmeermee. Vlak daarna heeft Wybren van Haga, voormalig VVD’er die zich bij Forum aansloot, een uitgebreid publiek gesprek met rapper Lange Frans, een van de voormannen van de virusontkenners.

Is Baudet het kwijt, wordt nu hardop gevraagd in kringen die hij graag als de zijne beschouwt. Publicist Rutger van de Noort, wiens berichten op Twitter veelvuldig door Baudet worden gedeeld, roept op 10 oktober in een opiniestuk op tot een lijsttrekkersverkiezing binnen Forum. Door de neerwaartse trend in de peilingen ­‘begint de twijfel toe te slaan of Thierry Baudet de beste persoon is’ om in Den Haag wat voor elkaar te krijgen, schrijft Van den Noort.

Mogelijk is het ‘een beetje in z’n bol geslagen, beseft hij niet welke functie hij op dit moment heeft’, zegt Geenstijl-presentator Tom Staal in een talkshowuitzending op 15 oktober met FvD-steunpilaar Annabel Nanninga. ‘Contrair om het contrair zijn’, kwalificeert Geenstijl-eigenaar Bart Nijman Baudets kritiek op de aanwezigheid van gebarentolken als Irma Sluis bij de persconferenties van het kabinet. ‘Dat maakt je een polemist en geen politicus.’

Nanninga snapt de aanmerkingen op haar partijleider, ‘want het is wel ­iemand die gewoon gedoe veroorzaakt’. Ze neemt afstand van het uitnodigen van Tisjeboy Jay, zoals ze eerder had gedaan in de gemeenteraad van Amsterdam. ‘Dat zou niet mijn keuze zijn.’ En ze beaamt dat de peilingen ‘gewoon best wel ruk’ zijn. Is de toespraak over de ‘boreale uil van Minerva’ op de verkiezingsavond in Zeist achteraf geen kantelpunt geweest, vraagt Staal? Dat gaat Nanninga te ver. Zij zoekt de oorzaak eerder in ‘de continue focus op bijzaken en tweets’ door ‘de media’.

De partij: de critici zijn weggebonjourd

Toch betekende de verkiezingsavond wel degelijk een ommekeer, op meerdere manieren. In de Peilingwijzer zou Forum nadien nooit meer hoger uitkomen dan de populariteit van die dag, met omgerekend 24 zetels in de Tweede Kamer in het vooruitzicht. De uitslag bij de Europese verkiezingen was twee maanden later al een forse teleurstelling, met ‘slechts’ 3 zetels in het Europees Parlement. Niet veel later, in oktober, stond Forum in de peilingen op 12 zetels in de Tweede Kamer.

Die neergang is niet los te zien van de tweede grote verandering na 20 maart 2019: het vertrek van Henk Otten. Binnen de partij wordt erkend dat het moddergooien tussen Baudet en medeoprichter Otten de partij grote schade heeft berokkend. Dat ­Forum daar niet van heeft weten op te krabbelen, heeft volgens critici alles te maken met het gat dat Otten achterliet.

Waar Baudet het charismatische uithangbord is, was Otten de regelaar achter de schermen. Hij runde de succesvolle campagne voor de provinciale staten waarin hij Baudet zover kreeg zich in zijn optredens te beperken tot de drie hoofdpunten van de partij: klimaat, immigratie en koopkracht. Pas op de verkiezingsavond ging Baudet weer los met zijn ­‘boreale’ speech, die Otten naar eigen zeggen met tranen in zijn ogen aanhoorde.

Misschien nog wel belangrijker: ­Otten bood Baudet intern weerwerk en sprak hem aan op misstappen. Dat gebeurt sindsdien niet meer, stellen critici. Sinds het vertrek van Otten omringt Baudet zich in Den Haag voornamelijk met jonge fractiemedewerkers, doorgeschoven vanuit jongerenpartij JFVD. ‘Allemaal jaknikkers’, meent een ingewijde, die de ­Forum-jongeren ‘te rechts en erg radicaal’ noemt. ‘Baudet wil geadoreerd worden. Het is bijna tragisch.’

Exemplarisch is volgens deze betrokkene de nasleep van de Marokkanen-tweet in februari 2020, waarin Baudet vier NS-controleurs valselijk beschuldigde van het lastigvallen van twee vriendinnen in een trein. Dagenlang weigerde Baudet vragen van de pers te beantwoorden, daartoe niet overtuigd door zijn medewerkers. Het resultaat was een pr-uitglijder van formaat.

Na Otten vertrokken het afgelopen jaar ook hoofdredacteur media Willem Jan Hilderink (de partner van Annabel Nanninga) en Kees Eldering, die een belangrijke rol speelde in het uitstippelen van de zo essentiële onlinestrategie van Forum. Eldering heeft al zijn tijd nodig om zijn bedrijf door de coronacrisis te loodsen, antwoordt de internetmiljonair op vragen van Geenstijl over zijn vertrek.

Toch heeft hij ook inhoudelijke kritiek: Eldering zegt zich niet te kunnen vinden ‘in de door FvD gecommuniceerde standpunten rondom corona’. ‘Ik luister liever naar een viroloog dan naar een rapper waar het dit onderwerp betreft.’

Ook hij noemt de vervanging van Otten door ‘onervaren JFVD’ers’ als probleem. ‘Ik denk dat hun gebrek aan ervaring en professionaliteit Thierry en de FvD als geheel naar beneden halen.’ Eldering wil geen nadere toelichting geven aan de Volkskrant.

De opponent: de legalist die rechtlijnig is in zijn koers

Die winden uit alle hoeken hebben op de PVV geen vat. Wilders heeft zich de afgelopen maanden in de corona­debatten ontpopt tot de felste opposant van de regering, die er ‘een grote puinhoop’ van heeft gemaakt, en ‘zo snel mogelijk z’n biezen moet pakken’.

Tegelijkertijd blijft de PVV-leider binnen de marges van wat je constructieve oppositie zou mogen noemen. Geen moties van wantrouwen op onverhoedse momenten, en deels zelfs instemming met de maatregelen van de regering. De anderhalve meter binnen, ‘daar heeft u mij ook nooit kritiek op horen leveren’, zegt hij 14 oktober in een coronadebat. ‘Ik heb niet gezegd dat alle regels niet goed zijn.’ Even later, op z’n Wilders: ‘Denkt u dat ik hier zeg dat er alleen maar regels moeten gelden die de PVV-mensen leuk vinden? Wat is dat nou voor een gekkigheid!’

Wilders houdt daarmee zorgvuldig afstand van de corona-ontkenners buiten op het Plein, die door Baudet via een megafoon worden toegesproken. Daar wappert de Nederlandse vlag ondersteboven, naast die van de Dutch Survivors, ‘Ik vind het moedig dat jullie hier staan. Het getuigt van een vrije geest die ik te veel mis in het debat’, zegt de Forum-leider. Even later wordt op het Plein de polonaise gelopen. Wilders’ kwalificatie van deze ­demonstranten is een heel andere: ‘Mensen van 5G en weet ik veel wat.’

Waar Forum flirt met buitenparlementaire actie en Baudet veel tijd buiten de Kamer doorbrengt, is Wilders na zestien jaar hardrechtse oppositie nog steeds een legalist. Hij zoekt de grenzen van de ethiek en de mazen in de regelgeving op, vraagt – tegen de afspraken in – in de late uren een hoofdelijke stemming aan die coalitiepolitici voortijdig het gebouw uitjaagt. Daarmee waarschijnlijk voorkomend dat hij zelf ooit nog weg­loper zal worden genoemd.

Zo slaagt hij er, anders dan Baudet, in de Kamer telkens in aandacht te vangen. En dat zonder budget. De eerste dag van de Algemene Beschouwingen lijkt over weinig anders te gaan dan over het minder-Marokkanen-proces van Wilders. Terwijl dat nergens als onderwerp geagendeerd staat.

De keuze: hemelbestormer of Binnenhofbewoner

De keus op de rechterflank gaat tussen een hemelbestormer die zich presenteert als de enige die Armageddon kan voorkomen en bereid lijkt daarbij ook buiten het parlement voorop te gaan. En daarnaast een vasthoudende Binnenhofbewoner die vrijwel alles – woningnood, pensioenkortingen, drukte op de ic’s – terugbrengt tot één oorzaak: het is de schuld van de minderheden, en zo zelfs van de gevolgen van de pandemie een ­migratieprobleem maakt.

Kennelijk is er voor die laatste boodschap in coronatijden meer ­emplooi. Wat één ding onverlet laat: samen staan Baudet en Wilders in veel peilingen op meer zetels dan ­radicaal rechts bij Nederlandse verkiezingen ooit kreeg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden