Een donderslag van een half miljard

De universiteiten moeten vijfhonderd miljoen gulden inleveren ten bate van onderzoek waarop de overheid meer vat heeft. De benadeelde instellingen zijn verrast en niet geamuseerd....

MAARTEN EVENBLIJ

VOOR DE universiteiten was het een donderslag bij heldere hemel. In het Hoger Onderwijs en Onderzoek Plan 1998 (HOOP-1998) kondigt minister Ritzen aan vijfhonderd miljoen gulden weg te halen bij de universiteiten en die te geven aan de NWO, de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek. Want het ministerie wil meer greep hebben op de richting van het onderzoek aan de universiteiten.

'Wij zijn erdoor verrast', zegt prof. drs. M. Meijerink, voorzitter van de VSNU, waarin de universiteiten verenigd zijn. 'We zijn goed met de minister in gesprek over de kwaliteit van het wetenschappelijk onderzoek en de relatie tussen universiteit en samenleving en dan komt hij opeens met een heel ander standpunt. Wij hebben niet gezien dat deze overheveling al in het HOOP zou komen.'

Al vele jaren woedt er een discussie tussen de universiteiten en de regering over het wetenschappelijk onderzoek. De kwaliteit moet beter en research moet, aldus het ministerie, beter aansluiten bij vragen die in de maatschappij leven. Ondanks allerlei maatregelen is de overheid er niet goed in geslaagd de universiteiten in de richting te sturen die zij wenst.

'De gesprekken daarover zijn voortgegaan, maar de afspraken die gemaakt zijn, bijvoorbeeld over top-onderzoekscholen, worden slechts met horten en stoten uitgevoerd', zegt dr. P. Tindemans, directeur onderzoek- en wetenschapsbeleid van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen. 'De minister stond nu voor de keus om het nog een jaar of twee op z'n beloop te laten of het debat nu te gaan voeren aan de hand van een verregaand voorstel.'

Waar het allemaal om gaat, is de verdeling van het overheidsgeld voor wetenschappelijk onderzoek. Dat bestaat uit twee geldstromen. De eerste, jaarlijks tweeëneenhalf miljard gulden, wordt verdeeld over de universiteiten. De verdeelsleutel wordt in belangrijke mate bepaald door het aantal studenten per universiteit. De instellingen mogen zelf bepalen voor welk onderzoek dit geld wordt gebruikt.

De tweede geldstroom, een half miljard, gaat via de NWO. Universitaire vakgroepen (en andere onderzoeksinstellingen) kunnen bij de NWO voorstellen indienen voor research. Die worden via een standaardprocedure en intercollegiale toetsing per vakgebied beoordeeld. Afhankelijk van kwaliteit en beschikbare fondsen worden ze gehonoreerd.

Kwaliteit heeft bij de NWO altijd als leidraad voor de beoordeling gegolden. Maar de laatste jaren telt, onder invloed van de politiek en het ministerie van OCW, steeds meer de maatschappelijke oriëntatie van het onderzoek mee. Een speciale commissie uit de wetenschapswereld, de Overlegcommissie Verkenningen, heeft daartoe twaalf prioriteiten geselecteerd die variëren van milieu- en gezondheidsonderzoek tot nieuwe vormen van ruimtegebruik.

0 AAR de minister van Onderwijs en het kabinet maken zich er zorgen over dat, ondanks de goede voornemens van de universiteiten, het moeilijk blijft het wetenschappelijk onderzoek te richten naar de prioriteiten die de overheid stelt. Want de tweede geldstroom - die de overheid via de NWO makkelijker kan sturen op basis van vastgestelde uitgangspunten - is gering ten opzichte van het geld dat de universiteiten ongeoormerkt kunnen besteden. In een aantal van de omringende landen is die verhouding van 1:5 eerder omgekeerd.

'Ik ben het ermee eens dat het wetenschappelijk onderzoek sterker moet letten op maatschappelijke vraagstukken en op de kwaliteit', erkent Meijerink van de VSNU. 'Maar om daarvoor nou de hele financiering om te gooien. Dat het in andere landen anders geregeld is, is alleen een argument als het wetenschappelijk onderzoek daar kwalitatief of maatschappelijk beter zou zijn dan in Nederland. Dat is niet het geval en dat blijkt ook niet uit de lovende woorden die de minister over de universiteiten schrijft in HOOP-1998.'

Tindemans van OCW erkent dat het in Nederland niet slecht gaat, maar het kan beter, meent hij. 'Het valt meer mensen op dat wat de top betreft, zoals bij het uitdelen van Nobelprijzen, Nederland net naast de boot valt. En het is hier lastiger dan elders om vernieuwingen op nationale schaal te sturen.

'Wil je bijvoorbeeld het informatica-onderzoek stimuleren, dan moet je Eindhoven twee miljoen erbij geven, Groningen drie en Twente tweeëneenhalf. Dat zijn moeizame onderhandelingen die je vermijdt door dat centraal - via de NWO en op basis van kwaliteitsconcurrentie - te organiseren. En vergeleken met de natuurkunde of de scheikunde kan de NWO in bijvoorbeeld het gezondheidsonderzoek veel te weinig invloed uitoefenen.'

0 E NWO is natuurlijk in haar nopjes met de plannen van Ritzen. 'Het maakt onze taak beter uitvoerbaar', verzekert NWO-voorzitter dr. R. van Duinen. 'Ons budget is op dit moment zo beperkt dat de kans dat iemands onderzoeksaanvraag wordt gehonoreerd, gemiddeld slechts 15 procent is. Daardoor gaan toponderzoekers minder aanvragen indienen. De plannen van de minister zouden het budget van NWO verdubbelen.'

Wil de NWO die extra vijfhonderd miljoen kunnen verdelen, dan zal zij verder gereorganiseerd moeten worden, vindt deze instelling ook zelf. Het is bijvoorbeeld de vraag of de NWO haar eigen onderzoeksinstituten kan behouden, vanwege het gevaar van oneerlijke concurrentie ten opzichte van de universiteiten. Ook moet de organisatie zo worden ingericht dat er meer multidisciplinair onderzoek gehonoreerd zal worden.

De NWO wil de pil voor de universiteiten wat vergulden door samen met hen te pleiten voor meer geld voor wetenschappelijk onderzoek. Tindemans laat doorschemeren dat er een reële kans is dat het totale wetenschapsbudget wordt verhoogd, nu het wat beter gaat met de Nederlandse economie. 'Het kabinet heeft er immers herhaaldelijk op gewezen dat kennis van wezenlijk belang is voor de samenleving. Maar extra geld zal niet worden gebruikt als onderhandelingmiddel om deze overheveling voor elkaar te krijgen.'

De VSNU is voorlopig bokkig. Meijerink: 'De motivatie om met de minister verder te praten is bij ons een stuk verminderd. Want met deze overheveling mogen de universiteiten voor vijfhonderd miljoen gulden de kastanjes uit het vuur halen door aan te wijzen op welk onderzoek bezuinigd moet worden, terwijl een andere instelling - de NWO - voor dat bedrag goede sier kan maken met de financiering van nieuw onderzoek.'

Maarten Evenblij

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden