Een diplomaat, maar wél een die de baas is

Hij wist pijnlijke bezuinigingen door te voeren bij Defensie maar de lakmoesproef komt nog: vanaf december krijgt Commandant der Strijd-krachten Tom Middendorp 'zijn' missie in Mali.

'Sir, I need help.' Het is 2009 en de Amerikaanse officier Matt Coburn komt met een ongewoon verzoek bij Tom Middendorp, dan de Nederlandse commandant Task Force Uruzgan. Een jonge Afghaanse moeder heeft haar man uit zelfverdediging gedood, nadat ze jarenlang door hem is mishandeld en misbruikt. De lokale politiechef heeft haar opgesloten, maar vroeg of laat zal haar schoonfamilie - Taliban - haar komen opeisen. Dat zal ze niet overleven, zoveel is zeker.


De politiechef heeft zich tot de Amerikanen gewend voor hulp, maar zij hebben in deze regio maar weinig middelen tot hun beschikking. 'Generaal Middendorp sprong er meteen bovenop', zegt Coburn, die inmiddels een hoge functie bij de Navo bekleedt. Hij regelde een helikopter die de vrouw midden in de nacht naar een safe house in Kabul bracht.


'Een ander had misschien gezegd: dat is niet ons probleem', vertelt Coburn, want het is zeker niet gebruikelijk dat zo'n reddingsoperatie op touw wordt gezet voor een 'burger'. Maar het is kenmerkend voor Middendorp, sinds juni 2012 de Nederlandse Commandant der Strijdkrachten (CDS), dat hij dat wel deed. Tot diep in zijn vezels was hij zich ervan bewust wat de Nederlanders in Afghanistan kwamen doen: het land wederopbouwen, veiliger en stabieler maken. Dat was het doel, daar handelde hij naar. Op alle niveaus. Niet alleen om de jonge vrouw te beschermen, hij zag ook het grotere verband. De Afghaanse politiechef had zijn nek uitgestoken door de Amerikanen om hulp te vragen. Dat vertrouwen mocht niet worden beschaamd.


Het afgelopen anderhalf jaar heeft de 53-jarige viersterrengeneraal binnen de krijgsmacht hoge ogen gegooid. Alom klinkt bewondering voor zijn toekomstvisie op het leger en de manier waarop hij de bezuinigingen vormgeeft (binnen vier jaar wordt grofweg een kwart opgeheven). Maar de lakmoesproef moet nog komen. Net als zijn voorgangers krijgt ook Middendorp zijn eigen buitenlandse missie. Zoals de naam van Hans Couzy altijd verbonden zal zijn aan Srebrenica en die van Peter van Uhm aan Uruzgan, zo zal die van Tom Middendorp gekoppeld zijn aan de missie naar Mali.


Die begint hij met realiteitszin, weet minister Jeanine Hennis-Plasschaert van Defensie. Binnen de krijgsmacht heerst vaak een optimistische 'can do-mentaliteit'. 'Dat kan ook een valkuil zijn', aldus Hennis. 'Maar niet bij deze CDS. Hij zal zich altijd afvragen: kunnen we het waarmaken?'


Bedachtzaam, beschouwend, open en intelligent zijn typeringen die het vaakst vallen in combinatie met zijn naam. De missie naar Mali, zeggen betrokkenen, zal hij net zo planmatig aanpakken als de missies waarbij hij betrokken was als commandant en directeur operaties in Den Haag. Hij neemt een punt op de horizon, daar werkt hij linksom of rechtsom naar toe. 'Op het doel is hij hard, op de route zacht', aldus een hoge militair. Hij kiest voor een geïntegreerde benadering, waarbij defensie, diplomatie en ontwikkelingssamenwerking samengaan. Die heeft Middendorp - tijdens zijn studie las hij al het eeuwenoude Winnen zonder strijd van Sun Tzu - 'volledig geïnternaliseerd', zegt een adviseur van Buitenlandse Zaken.


Tegenwoordig wordt deze 3D-benadering (defence, diplomacy, development) heel normaal gevonden, maar toen Middendorp naar Uruzgan ging, stond die nog in de kinderschoenen. Veel militairen vonden het weliswaar een mooi concept, maar lastig om handen en voeten te geven. 'Middendorp was een van de eersten die er echt in geloofde', zegt Joep Wijnands, die als civiele vertegenwoordiger samen met Middendorp de missie in Uruzgan leidde.


Van Middendorp kwam het initiatief om met zijn civiele evenknie vanuit dezelfde 'container' het commando te voeren. Dat stuitte bij sommigen uit de legertop op weerstand, herinnert schout-bij-nacht Rob Bauer zich, die destijds vanuit Den Haag bij de missie betrokken was. Er kan er toch maar een de baas zijn? Hoe kon een diplomaat nou beslissen over gevechtshandelingen? 'Daar is geen discussie over, zei Middendorp. Dan was hij de baas.' Maar hij ging wél met zijn civiele collega in de container zitten.


Wijnands noemt Middendorp een 'diplomaat onder militairen', maar hij kan ook een ijzervreter zijn als het moet. Daarom hecht hij zoveel waarde aan een 'robuust mandaat' voor Mali, zodat de commando's die inlichtingen verzamelen zichzelf mogen verdedigen en zonodig vechten. Hij zal op veel terreinen direct betrokken willen zijn, zo schat Jan Swillens, commandant van het Korps Commandotroepen, in. 'Een belangrijk punt is de medische afvoer. In principe willen we dat een militair binnen een uur op een operatietafel kan liggen, maar dat zal in Mali misschien niet altijd haalbaar zijn. Middendorp zal per geval alle opties willen afwegen en de verantwoordelijkheid nemen.'


De generaal was negen jaar oud toen hij zijn moeder verloor als gevolg van hartproblemen. Ze was 38. 's Ochtends had ze nog boterhammen voor hem gesmeerd, tussen de middag werd hij van school gehaald. Zijn vader, vertegenwoordiger in schoolboeken, raakte overspannen en kwam tijdelijk zonder werk te zitten. 'Een moeilijke tijd, die een groot stempel op mijn jeugd heeft gedrukt', zei hij in maandblad Zin. 'Als oudste zoon voelde ik een grote verantwoordelijkheid, maar als jongen voelde ik me vooral keer op keer in de steek gelaten.'


Daarom kan hij zich verplaatsen in de jongens en meisjes die, net als hij, geen gemakkelijke jeugd hebben gehad, maar in het leger kameraadschap en een gevoel van eigenwaarde hebben gevonden. Eigenlijk wilde Middendorp wiskunde studeren aan de TU Delft. Maar een vriend zette hem op het spoor van de Koninklijke Militaire Academie. In een tijd dat de dienstplicht onder druk stond en er grote demonstraties tegen kernwapens werden gehouden, koos hij voor het leger. De geborgenheid, teamgeest, de combinatie van sport en studie, het gevoel dat hij iets goeds kon doen, trokken hem over de streep.


Zijn kinderen voelen zich niet aangetrokken tot het leger, maar treden enigszins in zijn voetsporen. Zijn zoon studeert civiele techniek in Delft, zijn dochter - begeesterd door de 3D-benadering - ontwikkelingsstudies in Wageningen. Als het even kan, brengt de generaal tijd door met zijn familie. Dan overnacht zijn vrouw in Den Haag, of komt zijn zoon voor hem koken. Slechts tweemaal per maand is hij een weekend thuis in Veenendaal. En ook die zijn belast.


De drukte zal alleen maar toenemen met de missie in Mali in het vooruitzicht. Daardoor zal Middendorp ook zichtbaarder worden voor de buitenwereld. Liever geeft hij niet veel van zijn privéleven bloot, maar in een interview met schrijver en zanger Rick de Leeuw in Zin was hij openhartig. 'Hij voldeed in de verste verte niet aan de karikatuur die ik vroeger van een generaal had', zegt De Leeuw, die op het eerste oog zijn tegenpool lijkt. 'Zijn grote kracht is dat hij zichzelf kent. Dat hij ons leger aanvoert, vind ik een geruststellende gedachte.'


De generaal, zo vertellen zowat alle gesprekspartners, is bijzonder sterk in het verbinden van mensen. In Uruzgan slaagde hij erin zes bazen uit de wereld van politie, leger en inlichtingendiensten - die elkaar tegenwerkten - op één lijn te krijgen. In zes sessies liet hij de 'big six' hun gal spuwen, ideeën ventileren en tot een plan van aanpak komen. De een vindt dit een voorbeeld van een sterk staaltje 'ownership' (niet topdown iets opleggen, maar eigen verantwoordelijkheid creëren). De ander noemt het exemplarisch voor Middendorps gave het beste uit mensen te halen.


In 2004 gaf hij invulling aan de civiel-militaire samenwerking - de derde hoofdtaak van Defensie - waarbij het leger instanties als de politie en de brandweer ondersteunt (bijvoorbeeld bij het zoeken naar vermiste personen of drugs). De andere partijen voelden zich bedreigd: wilde het leger ten koste van hen de show stelen? En wie had dan het gezag? 'Tom wist die angst weg te nemen', zegt Dick Schoof, toentertijd directeur-generaal openbare orde en veiligheid. 'Hij zei: 'We kunnen heel veel, maar staan ter uwer dienst onder civiel gezag'.'


Ook bij het invullen van de bezuinigingen wist hij het afgelopen jaar zijn generaals op hetzelfde spoor te krijgen. Het gevaar lag op de loer dat alle krijgsmachtonderdelen (landmacht, luchtmacht, marine en marechaussee) voor hun eigen belang zouden gaan. Net als met de Afghaanse big six, heeft hij een aantal sessies met de hoogste commandanten gehouden om tot een gedeelde visie op de veiligheidssituatie in de wereld en op de krijgsmacht te komen - om vervolgens pijnlijke keuzes te maken. 'Dat heeft hij heel zorgvuldig en knap gedaan', zegt Bauer, die het proces van nabij meemaakte. 'De keuzes worden gedragen door alle operationele commandanten, want het zijn hun keuzes.'


Het valt hem overigens wel zwaar. Of, zoals minister Hennis het uitdrukt, 'dan zie ik de CDS pijn lijden'. Straks wordt nog maar 1 procent van het bruto nationaal product aan de 'veiligheidspolis van ons land' uitgegeven, zo onderwijst Middendorp regelmatig op universiteiten. Terwijl Nederland wel hoge posities bekleedt in allerlei ranglijstjes (9e op de welvaartslijst, de 17e economie ter wereld). Hij vindt het zorgwekkend dat Nederland ten opzichte van andere NAVO-landen niet naar behoren bijdraagt, temeer daar we als exportland zo afhankelijk zijn van het buitenland. 'Veiligheid en vrede zijn niet gratis. Dat mogen we niet vergeten.'


Tijdens die gastcolleges refereert hij vaak aan Azdin Chadli, de 20-jarige militair die vlak voor zijn neus in Kamp Holland sneuvelde. Dat heeft hem bijzonder aangegrepen. Chadli's moeder bezoekt hij nog regelmatig. Ook houdt hij de studenten voor hoe zelfstandig hun leeftijdsgenoten in het leger moeten opereren: leiding geven aan een peleton, samenwerken in internationaal verband, de lokale complexiteit doorzien, beslissen over wel of geen vuurcontact, en dat alles onder het vergrootglas van de media.


Militairen lager in rang, geeft hij eveneens het gevoel dat hun mening ertoe doet. 'Als hij een kop koffie in de ops room (commandopost, red.) kwam drinken, vroeg hij vooral de jongste sergeant of korporaal naar zijn ideeën', zegt Swillens, die in Uruzgan onder Middendorp werkte.


Zo was hij ook al in 2002, weet Jos Dirkx, die toen onder hem diende in het geniebataljon in Wezep. 'Blijf in jezelf geloven. Dat is wat hij zegt.'


CV TOM MIDDENDORP

1960 Geboren in Rheden, opgegroeid in Venlo


1979 Koninklijke Militaire Academie, Breda


1989 Commandant geniecompagnie in Seedorf, Noord-Duitsland


2001 Commandant 101 geniebataljon, Wezep


2004 Adviesfunctie civiel-militaire samenwerking in Den Haag


2006 Politiek adviseur voor de Navo in Kabul


2008 Commandant 13 Gemechaniseerde Brigade, Oirschot


2009 Commandant Task Force Uruzgan


2010 Directeur Operaties op het ministerie van Defensie


2012 Commandant der Strijdkrachten


Tom Middendorp is getrouwd en heeft twee kinderen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden