Eén dief, veel schade

De rechtszaak tegen mij was simpel, want toen ik na een nacht in Amsterdam mijn auto zwaar beschadigd elders in de buurt had teruggevonden, op de stoep, met een bekeuring wegens op de stoep parkeren, was ik op het standpunt gaan staan dat die bekeuring niet voor mij bestemd was,...

Er bestaan in het algemeen veel misverstanden over de fatsoensnormen die gelden in de rechtszaal. Zo denken de meeste mensen om onbekende redenen dat er andere regels gelden, en dat bijvoorbeeld liegen er volop is toegestaan. Nog steeds herinner ik me de verbaasde uitroep van een rechtenstudente die les kreeg in de juridische ethiek: 'O? Dus advocaten mogen niet liegen?' Nee, meisje, advocaten mogen niet liegen. Ze zullen het waarschijnlijk wel eens doen, maar het wordt vanuit de professie niet extra aangemoedigd.

Eigenlijk is er maar één mens die in de rechtszaal de waarheid niet hoeft te vertellen, en dat is de wetenschapper. Omdat een wetenschapper altijd wanhopig op zoek is naar de waarheid, en haar waarschijnlijk nooit vindt, hoeft hij volgens artikel 228 van het Wetboek van Strafvordering slechts te beloven dat hij zijn taak 'naar zijn geweten zal vervullen'. Of, zoals de strafrechtsgeleerden Van Bemmelen en Van Veen het formuleren in de allermooiste alinea die ooit over de wetenschap is geschreven: 'Van de deskundige kan niet gevergd worden, dat hij onder ede zal verklaren, dat hij de gehele waarheid en niets dan de waarheid zal zeggen. Immers hij verklaart slechts, of brengt slechts verslag uit, over zijn gevoelen betreffende hetgeen zijn wetenschap hem leert omtrent datgene wat aan zijn oordeel onderworpen is.'

Hoe prachtig dat ook is, alle anderen in de rechtszaal hebben zo'n jaloersmakend excuus niet. Zij - de rechter, de officier, de advocaat, de getuige en de verdachte - moeten dus gewoon de waarheid spreken. En tenzij er goede redenen zijn om aan te nemen dat ze liegen, moeten ze maar netjes van elkaar veronderstellen dat ze inderdaad de waarheid spreken. Althans, dat was de simpele fatsoensnorm waarmee ik de rechtszaal betrad, waarna ik, zoals gezegd, door de officier van justitie onsterfelijk werd beledigd.

Het is niet handig van het Openbaar Ministerie om burgers onsterfelijk te beledigen. De strafrechtsgeleerde Kelk schrijft in een loflied op de goede trouw: 'Als het recht te snel van individuele kwade trouw uitgaat kan het een existentieel gevoel van de burger kwetsen.' Dat kwetsen, schrijft hij, is niet goed voor het bestaan van de burger als een 'waardige samenlevingsgenoot'. En niet voor een leefbare en zinvolle samenleving. De maatschappelijke schade kan daardoor veel verder oplopen 'dan het in concreto gediende belang van de bescherming van de rechtsorde rechtvaardigt.'

Ik was er natuurlijk zelf wel weer snel overheen. De ene dag onsterfelijk beledigd. De volgende dag in de bibliotheek alweer op zoek naar het wezen van het recht. Maar toen de Arnhemse officier van justitie onlangs in één klap de hele Roma-gemeenschap tegelijk onsterfelijk beledigde, toen kwam dat begrijpelijkerwijs veel harder aan. Nu ging het om talloze burgers buiten de rechtszaal, tegen wie geen enkele redelijke verdenking bestond en waarmee de officier dus ook helemaal niets had te maken.

Het is inmiddels overal te lezen geweest wat die Arnhemse officier zei. Tegen een fietsendief eiste hij vier jaar gevangenisstraf - en ter motivatie zei hij: 'Als we spreken over zich misdragende voetbalsupporters of criminele Marokkanen, dan hebben we het over uitzonderingen. Want de meeste voetbalsupporters en Marokkanen zijn niet zo. Maar bij de Roma is dat anders. De Roma-gemeenschap houdt zich bezig met criminaliteit, met strafbare feiten. Inbraken plegen wordt bij hen heel gewoon gevonden. Ze onttrekken zich aan onze cultuur en dat kunnen we niet hebben.'

U weet het misschien niet, maar het beledigen van burgers behoort niet tot de taakomschrijving van het Openbaar Ministerie. De taak van het OM - wetten handhaven, strafbare feiten vervolgen, strafvonnissen uitvoeren - belet zijn ambtenaren niet zich gewoon fatsoenlijk te gedragen en de principes van onze rechtstaat te respecteren. Dat wil zeggen, zelfs als u het enige individu zou zijn in uw flat, straat of laan dat zich niet schuldig maakt aan criminele activiteiten, dan nog mag de officier van justitie niet concluderen dat u zich wél schuldig maakt aan criminele activiteiten. Leve het mooie liberale rechtsstatelijke beginsel van het individualisme, zeg ik altijd maar. Leve de afzonderlijke mens.

De officier bood na sterk aandringen zijn verontschuldigingen aan, het Openbaar Ministerie nam afstand van de uitlatingen en de landelijke stichting Roma Emancipatie deed aangifte wegens discriminatie. Hier en daar klonken verschrikte commentaren. In Vrij Nederland schreef Natasha Gerson: 'Ineens ben ik het zat. Heb ik genoeg van álle steeds grover en botter wordende stigmatiserende, generaliserende claptrap waarvan het steeds normaler wordt dat die door elke aandachtszuchtige wordt gebezigd.' En daar zou ik niets aan hebben toe te voegen, als deze passage misschien niet even moest worden vertaald om in gesprek te blijven met juridisch Nederland. Wat Natasha Gerson hier 'claptrap' noemt, zou in zo'n vertaling dan gaan heten: 'ongewenste instrumentalisering van het recht'.

De overheid wordt strenger, horen we allerwege. Ze gaat wetten maar weer eens handhaven en strafbare feiten vaker vervolgen. Dat is mooi. Maar als we willen dat die inzet leidt tot een leefbare en zinvolle samenleving, dan zal de overheid zich bij al die gestrengheid nog veel preciezer moeten gaan houden aan onze wetten en beginselen. Willen we streng optreden tegen een fietsenstelende zigeuner en tegen dealende wonenwagenbewoners, dan zullen we tegelijkertijd de kwetsing van de Roma door het recht héél hoog moeten opnemen. Om schade aan onze gemeenschap te voorkomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden